WINTERSWIJKSE ZIEKENHUIZEN
DE GEZONDHEIDSZORG IN WINTERSWIJK
Wanneer de gezondheidszorg begon is moeilijk na te gaan, maar in Miste is een Pestkerkhof geweest en tussen "De hoge Webben" en "De Pas" was een Melate weide.
De eerste echt aanwijzing stamt uit 1707 in een boek van de Nederlands Hervormde kerk.
Victor Rothuis en Jochem Poppinck, chirurgijns, beloven tegen een som geld Gerrit Kocks uit Ratum te genezen van een beenwond.
Op 2 december 1708 is Gerrit nog steeds niet genezen en blijkt hij weer vertrokken te zijn naar Ratum.
De chirurgijns eisen terugkeer, danwel dat hun kosten betaald worden.
De kerkeraad herinnert hen aan hun afspraak, maar zij ontkennen het bestaan.
DE chirurgijns eisen honderd gulden, maar na overleg komt het uit op vijfenzeventig gulden.
Te betalen als Gerrit na een week of tien genezen is.
Zomer 1709 is Gerrit nog niet genezen en de kerkeraad oordeelt dat ze geen recht hebben op het geld en dat zij de armenrekening op hoge kosten hebben gejaagd.
De kerkeraad vind dat de kosten van de chirurgijns steeds hoger worden in deze tijd en besluiten in 1717 de geneeskundige zorg aan te besteden.
Henrick Cort is de laagste inschrijving met f 35,--
In 1738 Jan Hendrik Wijgink met f 12,--
Rond 1850 komt de gezondheidszorg in beweging, door grote ontdekkingen op medisch gebied, herlevend religieus gevoel en door een actievere overheid.
In 1872 komt de "Wet op voorziening tegen besmettelijke ziekten" .
Elke gemeente wordt verplicht een ruimte te hebben voor de verpleging van besmettelijke ziekten.
In Winterswijk wordt aan de Walienseweg een klein ziekenhuisje met 6 bedden ingericht.
De kerk opent op 3 oktober 1882 een Gasthuis v.d. Diaconie der Nederlands Hervormde Gemeente op de hoek Gasthuisstraat/Misterstraat.
Voor armenzorg voor oude mannen en vrouwen en voor zieke mensen.
In 1898 wordt de Nederlands Hervormde Ziekenverpleging opgericht.
Dit start met wijkverpleging en in 1905 wordt een ziekenhuisje gebouwd in de tuin van het gasthuis.
De ouderen en zieken worden nu gescheiden.
Voor Winterswijk was dit een hele vooruitgang. Patienten hoefden niet meer naar Deventer, Zupthen of Arnhem, maar konden voor eenvoudige operaties hier blijven.
Begin 1900 komt steeds meer het besef dat de gezondheidszorg verbeterd dient te worden.
Al in 1913 zijn er plannen, maar door de eerste wereldoorlog komt hier in 1920 pas vooruitgang in.
De gemeente steldt een commissie in bestaande uit leden v.h. gemeentebestuur en burgers.
De geruchten gaan voor het stichten van een groot ziekenhuis voor alle gezindten.
De inspecteur van de Volksgezondheid Dr.Piekema vind zelfs dat
Winterswijk een geschikt centrum is voor het hele oostelijke deel van de Oost-Achterhoek.
De Katholieken schikken hiervan en o.l.v. pastoor Kaeter wordt in 1921 snel ziekenverpleging opgezet met een R.K.signatuur. Het eerste ziekenhuisje was aan het Weurden (Nu Remy’s Bloemenhuis)
Men wil echter snel een echt ziekenhuis bouwen.
Daar schikken de Nederlands Hervormden weer van en o.l.v. de voorzitter v.d. N.H.ver.voor ziekenverpleging, J.Hesselink wordt op 13 december 1923 een comite ingesteld en dit leid tot de Algemene Vereeniging van Ziekenzorg en bevordering van gezondheidsbelangen.
Ook de katholieken nemen hieraan deel.
Doel: Stichting van een groot ziekenhuis, evt.met een aparte vleugel voor het R.K. bevolkingsdeel.
De katholieken haken toch af en willen een eigen ziekenhuis nastreven.
Beide partijen gaan nu hun eigen weg en het lijkt een race te gaan worden.
De Katholieken vergaren hun kapitaal via kerkelijke bronnen en de Alg.Vereenging door allerlei acties onder de bevolking (f 140.000,-) en een fancy fair in het feestgebouw (f 7.400,-).
Op 19 maart 1925vind in Hotel De Klok de aanbesteding plaats van het Elisabeth Ziekenhuis.
Ontwerper: T.Geerts uit Zevenaar. Aannemer: J.Groot Bleumink uit Zeddam.
Op 26 maart 1925 vind in Soc.De Eendracht se aanbesteding plaats van het Algemeen Ziekenhuis.
Ontwerper: J.en T.Stuivinga uit Zeist en J.Post uit Winterswijk.
Aannemer: J.Huiskamp en B.Wiggers uit Winterswijk
Op 15 maart 1926: Opening Algemeen Elisabeth Ziekenhuis
Opening 15 maart 1926:
Op de eerste rij zitten, van links naar rechts:
Architect Geers uit Zevenaar, J.Homan, Grimmelt, notaris Van Eekelen, pastoor Kaeter, Iding, W.Homan, Jos Grimmelt en Lodenstein
KLASSEKAMER
OPERATIEKAMER
ZIEKENZAAL
RONTGENKAMER
KINDERKAMER
KLASSE-KAMER
ONDERZOEKKAMER
GANG BENEDEN
HOOGTEZON EN DIATHERMIE
KAPEL
Verpleegstershuis "Mirjam"
Verpleegstershuis
Speelkamer, Restaurant,Studio XYZ, Kapsalon
Intensive Care, Winkeltje, Hal, Tuinterras
Op 10 juni 1926: Opening Algemeen Ziekenhuis
Het Elisabeth Ziekenhuis blijkt de race te hebben gewonnen.
Ook het Elisabeth Ziekenhuis wilde, aangezien de katholieke gemeenschap klein was, een algemeen ziekenhuis worden.
Dit blijkt wel uit een citaat van pastoor Kaeter bij de opening:
" Het draagt den naam van Algemeen, omdat alle zieken van welken rang of stand of leeftijd of godsdienst of richting met dezelfde liefde worden opgenomen en behandeld.
Hier, Heeren Doctoren, worden Uwe voorschriften nauwkeurig opgevolgd, Uwe wenschen beluisterd en raadgevingen met dankbaarheid aanvaard.
De ligging van het gebouw is gunstig: geen spoorgedreun of fabrieksrook, aan den grooten weg, maar toch voor den weg met een brede oprijlaan, geeft het een aangenamen indruk, rustig en kalm in de lijnen der architectuur, solied in den opbouw, practisch in de inriching met een toevloed van licht en lucht, prijst het de bekwaamheid van den archtect en de soliditeit van den Aannemer, de onder-Aannemers en den opzichter".
Over het Algemeen Ziekenhuis is tot de tweede wereldoorlog meer bekend dan van het Elisabeth Ziekenhuis.
ALGEMEEN ZIEKENHUIS
Na de opening van het Algemeen ziekenhuis duurde het nog 14 dagen voordat de eerste patienten konden worden opgenomen. De opening had duizenden mensen getrokken en een hele grondige schoonmaak was hard nodig.
Het Algemeen Ziekenhuis draaide als een "tierelier" en al in 1928 werden 14.000 verpleegdagen overschreden, zodat zij zelf verpleegkundigen mochten opleiden.
Er zijn 2 specialisten in full-time dienstverband.
Directeur-geneesheer Ten Have en Chirurg-vrouwenarts H.G. Enklaar.
Vijf andere specialisten houden ook hier spreekuur:
Een KNO-arts, een oogarts, een dermatoloog-ureoloog en arts voor tandziekten.
Verpleegkundigen o.l.v.directrice van Eck was 25 en een assistente voor de apotheek en laboratorium.
Voorzieningen: 40 bedden, rontgeninrichting, toestel diathermie, toestel voor kunstmatige pneumothorax, hoogtezonnen, apotheek en laboratorium.
Operaties: Bijna 1000 per jaar.
Polikliniek: Voor zuigelingen, kleuters en zwangeren.
Eigen ziekenfonds
Sanatorium voor TBC-lijders: Altijd volledig bezet
Barak besmettelijke ziekten: 18 bedden, nauwelijks gebruikt. In 1934:4 x roodvonk, 1 x typhus.
In 1928 ontvangt het Algemeen ziekenuis een gift v.d. liquidatie-commissie v.d. G.O.L.S.
Daarmee sticht men op het terrein een wijkhuis dat de naam G.O.L.S. krijgt.
Het G.O.L.S.huis is een extra stimulans voor de wijkverpleging en in 1936 komt daar ook de wijkkraamverpleging bij.
Financieel heeft het Algemeen ziekenhuis het niet goed voor elkaar.
Hoge kosten voor salarissen, voeding, hypotheek en afschrijvingen.
De inkomsten v.d. verpleeggelden zijn echter te laag om uit de kosten te komen.
Het bestuur tracht de tekorten op te vangen door een beroep te doen op de bevolking (inzamelbusjes in cafe’s en andere openbare gelegenheden, loterij en verkoop ansichtkaarten)
In 1929 wordt er met groot succes wederom een fancy-fair gehouden. ( f 17.000,-)
De tekorten zijn echter structureel en voorzitter van het ziekenhuisbestuur, Wieringa overlegt in 1929 met het ziekenfonds.
De verpleegprijzen gaan omhoog: Derde klas f 3,50 p.d. en patienten van buiten de gemeente f 4,00 p.d. Ook komt er een vergoeding voor de tot dan toe gratis wijkverpleging.
Dit verlost het bestuur v.d. verplichting iedere keer een beroep te moeten doen op de bevolking.
Toch komt er door de economische crises in de jaren 1930 wederom problemen.
De gemeente draait de subsidie terug van f 5000,- tot f 1500,- en de bijdragen v.d. leden verminderen.
Echter dan komen er schenkingen binnen:
In 1932 f 10.000,- van Mw.Paschen-Roelvink
In 1933 van f 250,- f 2.000,- van dominee Douwes en oud-bestuurslid Mej.Poppink.
Maar de meest indrukwekkende was van G.J.Willink, Dir.tricofabriek, f 50.000,-.
Daarmee kon men in een keer de hypotheek aflossen.
In totaal kwam er voor f 100.000,-- aan legaten binnen, genoeg om de crisesjaren door te komen.
ELISABETH ZIEKENHUIS
Het Elisabeth ziekenhuis heeft een hele slechte start gehad.
Dr.ter Haar herinnert zich dat hij in 1932 op een zaal kwam met twaalf bedden, waar hij slechts 1 patient aantrof. De katholieke bevolking van Winterswijk bedroeg ook slechts 20%.
Ook de artsen werkten niet mee. De enigste internist in Winterswijk was directeur van het Algemene ziekenhuis en ook de chirurg was solidair met hem.
De andere specialisten hielden vooral spreekuur in het Algemene ziekenhuis.
De verpleegprijs bedroeg f 2,50 p.d.en dat was niet toereikend de begroting rond te krijgen.
De bovenverdieping werd ingericht als pension voor bejaarden en zieken, waardoor er toch inkomsten waren.
Ook werd er een naai- en kleuterschool gevestigd.
In 1938 bood het kerkbestuur het ziekenhuis zelfs te koop aan.
Het werd overgenomen door de zusters Franciscanessen van Heythuyzen (13), de "Zusters van huiselijk geluk" . Hoofdzuster werd Zuster Jeroen.
Zij maakt nieuwe afspraken met de internist van het algemeen ziekenhuis, er komt voor f 9000,- rontgenapparatuur en er komt een wijkzuster van het Wit Gele Kruis.
Zusters worden uitgebreid naar 17 en er worden enkele leerlingverpleegsters aangenomen.
Toch was het moeilijk om de boel fin.draaiende te houden.
De zusters hielden jaarlijks een bedelvoettocht naar het katholieke Meddo.
In 1939 bracht dat 1500 eieren op, een aantal haantjes en tuinprodukten.
De Meddonaren kregen hierdoor wel korting op de verpleegprijs.
ELISABETH ZIEKENHUIS IN DE TWEEDE WERELDOORLOG
Pers.ervaringen van Dr.F.ter Haar, huisdokter Elisabeth:
"De oorlogsjaren gaan voorbij en gaandeweg raakt het Elisabeth Ziekenhuis meer bezet, maar waarmee, met wie?
Met slachtoffers van bombardementen, met onderduikers, vluchtelingen uit de ’ Arbeits-einsatz’ en uit concentratie-kampen, meestal vol vlooien, luizen of schurft; ze kloppen bij dag en bij nacht aan voor-,achter- en zijdeur. Ze hebben geen geld en zijn niet verzekerd, maar ze worden liefderijk opgenomen, gereinigd, gevoed, gekleed, verzorgd, verpleegd en dan vaak nog verstopt op de zolders van de barak voor besmettelijke zieken, maar ook wel in de bedden op de ziekenzalen.
In Januari 1943 worden ook de zieken onder de evacues uit Den Haag en Scheveningen hier ondergebracht.
In diezelfde tijd wordt er ook een microfoon in de kapel geplaatst, zodat zieken de H.Mis kunnen volgen.
Stiekem wordt er ook naar de Engelse zender geluisterd en op verjaardagen van het Kon.Huis versiering aangebracht en oranje-bitter gedronken.
1944-1945 waren hele hectische tijden voor het Elisabeth Ziekenhuis.
Een komen en gaan van zieke Winterswijkers, pensiongasten, ondeduikers, gewonde Duitsers en gewonde Engelsen.
In april 1944 moeten er weer meer bedden bijkomen.
In Oktober 1944 komen er ook veel zieke en gewonde Duitse soldaten van de slag om Arnhem.
Zij worden opgenomen in het sanatorium van het Algemeen Ziekenhuis en die patienten verhuizen naar het Elisabeth ziekenhuis.
Zij worden bij gebrek aan ruimte neergelegd in kraam-, wacht- en spreekkamer.
Met kerstmis komen er ook evacues uit Gennep welke ondergebracht werden in een der textielfabrieken. De bejaarden en zieken werden ook nog in het Elisabeth Ziekenhuis "gepropt".
Toch weten de zusters het iedereen naar hun zin te maken en op hun gemak te stellen.
Januari 1945 valt er een V2 op het kerkhof aan de Waliensestraat en vele ruiten sneuvelden van het ziekenhuis. Het is koud, de c.v. bevriest en de zusters weten ook nog zelf de verwarming te repareren.
Maart 1945 wordt de R.K.kerk door bommen zwaar beschadigd en de kerk verhuisd naar de Kapel. Soms werden er 5 H.Missen per dag gehouden.
De laatste maand van de oorlog voor Winterswijk is het "hek helemaal van de dam".
Overal komen vluchtelingen vandaan van alle nationaliteiten, allen even vervuild , uitgehongerd, ziek of gewond; velen lijden aan typhus of difterie, maar er is geen serum meer.
Velen sterven er.
Op 19 maart 1945 wordt een groot gedeelte van het ziekenhuis door de Duitsers gevorderd voor veldhospitaal. De patienten van het Algemeen ziekenhuis moeten weer vertrekken, evenals vele andere patienten en onderduikers.
Als deze groep weer is vertrokken meld zich al direct weer een nieuwe groep van valschermtroepen. Zij vernielen veel in het ziekenhuis.
Op 27 maart 1945 wordt echter het hele ziekenhuis door de Duitsers gevorderd en moet binnen 7 uur ontruimd zijn. Alleen de bedden moeten blijven staan.
De zusters weten het echter voor elkaar te krijgen dat ze een zaal mogen houden voor zieke zusters. Wel moesten de andere zusters daardoor helpen de gewonden te verzorgen.
Veel winteswijkers van de luchtbescherming en van de gasfabriek kwamen helpen ontruimen.
Een deel van het pension ging naar het St.Jozefhuis en patienten werden bij particulieren onder gebracht.
Al snel daarna liep het ziekenhuis vol met gewonde Duitse soldaten. Ongeveer 190 patienten, meest zwaar gewond, enkele stervend, veel jongens van 16 en 17 jaar. Ze kwamen regelrecht van het front bij Bocholt.
Op 30 maart 1945 s’ morgens vertrokken de Duitsers pijlsnel met achterlating van 2 doden, die op het eigen kerkhofje van het Elisabeth Ziekenhuis begraven werden.
De zusters verbleven die middag en nacht in de kelder, daar het dorp onder het artillerievuur van de Engelse voorhoede lag.
BE BEVRIJDING
De volgende morgen zien de zusters de "Tommies" over de Vredenseweg en is de bevrijding van Winterswijk een feit. Ze gaan weer snel aan de schoonmaak van het ziekenhuis.
Maar nu zijn het de Engelsen die het ziekenhuis vorderen, maar nu mogen de zusters hun eigen vertrekken behouden.
Ze vieren de volgende dag dan ook hun Paasfeest, zoals ze zelden gehad hebben.
Op 5 April vertrekken de Engelsen en is de oorlog voor het ziekenhuis voorbij.
NA DE BEVRIJDING
Na de bevrijding is er weer een terugval in de ziekenhuizen, maar door de economische situatie komt daar vanaf de jaren vijftig weer verbetering in.
De ene verbouwing na de andere verbouwing bij beide ziekenhuizen in de periode 1950-1980.
De eerste bouwactiviteiten zijn gericht op uitbreiden aantal bedden.
Algemeen Ziekenhuis in 1951-1954 uitbreiding tot 120 bedden.
Elisabeth Ziekenhuis 1959-1963 uitbreiding tot 122 bedden. (Baas boven Baas?)
(LATER MEER)