(bronnen: Wikipedia, Winterswijk in oorlogstijd W.Leliveld, 1945,Winterswijk in de tweede wereldoorlog Het Museum 1985,Er was nog zoveel te doen E.Kuipers 1988)
MEVR.H.T.KUIPERS-RIETBERG
TANTE RIEK
Helena Theodora Kuipers-Rietberg (Winterswijk, 26 mei 1893 - Ravensbrück, 27 december 1944) was een Nederlands verzetsstrijder die een voorname rol heeft gespeeld in de Tweede Wereldoorlog. Zij was de grote en stille kracht achter de Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers. In het verzet werd zij Tante Riek genoemd.
Geboortehuis Tante Riek
JEUGD, OPLEIDING EN HUWELIJK
Heleen Kuipers werd geboren op 26 mei 1893 als dochter van de graanhandelaar en molenaar Hendrik Rietberg en Clara Christina Theodora Dulfer. Ze was het vierde kind in een gereformeerd gezin met twee zoons en drie dochters. Na de lagere school volgde ze de driejarige HBS waar zij haar toekomstige echtgenoot, Piet Kuipers (1892) leerde kennen. Piet Kuipers ging ook na de HBS en volgde daarna een opleiding tot onderwijzer. Daarna vertrok hij naar Amsterdam en ging werken bij een bedrijf dat hem in 1912 uitzond naar Nederlands-Indie.
In 1919 komt hij met verlof terug met de bedoeling om in 1920 weer naar Nederlands-Indie te vertrekken. Heleen en Piet hebben dan al trouwplannen en Piet wil het liefst Heleen dan meenemen naar Nederlands-Indie. Zijn schoonouders verbieden dit echter. Piet besluit daarop in Winterswijk te blijven en koopt zich in bij de fabriek van zijn schoonvader. Ze trouwden op 21 april 1921.
Heleen die ook op het kantoor van haar vader werkte stopt met werken en richt zich op haar gezin. Ze krijgen twee zoons en drie dochters. Clara (1922), Eddie (1924), Piet en Helmer (1926) en Heleen (1932).
Heleen Kuipers richt zich op de huishouding. Het is een doosnee gereformeerd gezin uit de goede middenklasse. Zondags twee keer naar de kerk, het orgel spelen, jongens naar de knapen vereniging en zaterdag ’s avonds en zondags s’morgens bijeenkomsten met familie en kennissen.
In de 30-er jaren, de crisistijd blijft de fabriek goed lopen en bieden zij hulp aan geloofsgenoten, maar ook aan ’anders denkenden’. Angst voor een oorlog is er echter nog niet.
Piet bezoekt in 1932, als de Nationaal-Socialistische Beweging in Winterswijk begint, zelfs een bijeenkomst hiervan. In eerste instantie was hij wel gecharmeerd van de ideeen, maar na een vergadering bijgewoond te hebben, was hij snel uitgekeken. Het bleef hier dan ook bij.
Op bezoek bij familie in Duitsland, waar een portret hangt van Hitler laat Heleen duidelijk weten hier niet van gecharmeerd te zijn.
Hun eigen kinderen, welke nog jong zijn, wordt soms verteld dat het nazi-systeem onchristelijk is. Intussen is zij met haar echtgenoot actief in vele organisaties op maatschappelijk gebied. In 1932 was ze mede-oprichter van de Gereformeerde Vrouwenvereeniging in Nederland en vanaf de oprichting in 1937 hoofdbestuurslid van de Bond van Gereformeerde Vrouwenvereenigingen in Nederland. Hierdoor beschikte zij in het hele land over veel contacten die later in bezettingstijd van groot nut zouden zijn.
DE OORLOG BEGINT
1O Mei 1940 vallen de Duitse troepen via Aalten Winterswijk binnen. De reacties in de familie Kuipers zijn verschillend. De jongste kan zich alleen de blauwe luchten en de vele vliegtuigen herinneren, de tweeling vinden het wel spannend met al die soldaten in Winterswijk, terwijl Piet vrij rustig reageert. Heleen zelf is furieus en haat de bezetter van ons land. Ook vind ze het onbegrijpelijk dat de Koningin Wilhelmina het land verlaat en vind dat ze bij haar volk had moeten blijven.
(Later meer)
VERZETWERK
Kuipers, die tegen de grens met Duitsland woonde, had in de jaren dertig al spoedig door welke kant het op zou gaan met de Duitse dictator Hitler. Al vrij snel na de bezetting van Nederland door de Duitsers ging haar gezin dan ook het verzet in.
Kuipers zelf begon haar verzetswerk door twee Joden in huis te nemen en andere Joodse onderduikers elders onder te brengen. Steun kreeg zij van haar echtgenoot Pieter Heijo Kuipers, die zelf de Achterhoek introk om onderduikers onder te brengen en gevluchte krijgsgevangenen verder te helpen. Nadat de geallieerden in maart 1943 waren begonnen met een groot luchtoffensief tegen Duitsland kwamen hier ook nog de bemanningsleden van de boven de Achterhoek neergeschoten vliegtuigen bij, die eveneens aan onderduikadressen moesten worden geholpen.
In november 1942 kwam Kuipers in contact met de gereformeerde predikant Frits Slomp uit Heemse en zette met zijn hulp een nationaal netwerk van plaatselijke commissies op. Hieruit ontstond de grootste verzetsorganisatie in Nederland: de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO) en de daaraan sinds augustus 1943 verbonden Landelijke Knokploegen (LKP).
Op 24 mei 1944 waarschuwde een politieagent de man van Kuipers voor een ophanden zijnde arrestatie. Ze brachten hun kinderen begin juli gedeeltelijk elders onder en wisten nog net op tijd te ontsnappen. Een poging van de Sicherheitsdienst hen door omroepberichten op treinstations tussen Winterswijk, Arnhem en Zutphen op te sporen mislukte. Hierin werd ze gevraagd zich in verband met een dodelijk ongeval van een van hun kinderen bij het loket te melden. Het echtpaar hield zich aanvankelijk schuil bij een sigarenfabrikant te Bennekom. Maar de vrouw des huizes kon de spanning niet meer aan en Kuipers en haar man wilden weg. Op 17 augustus 1944 werd de koerier die de daarvoor nodige nieuwe persoonsbewijzen kwam brengen onderweg door verraad gearresteerd. Hierdoor kwamen de Duitsers het echtpaar op het spoor. Ze bleken verraden door Miep Oranje. Twee dagen later werden ze gearresteerd.
-----------------------------------------------------------------------------------------
UTRECHTSCH NIEUWSBLAD
WOENSDAG 04 MEI 1955
ERETEKEN VOOR ILLEGALE WERKSTER
Prinses Wilhelmina heeft vanmorgen om elf uur in Winterswijk een standbeeld onthuld, dat de Amsterdamse beeldhouwer G.Bolhuis vervaardigde ter nagedachtenis van mevrouw H.Kuipers-Rietberg, in illegale kringen beter bekend als "Tante Riek uit Winterswijk", die op 27 december ’44 in het concentratiekamp Ravensbruck het leven liet.
Nadat enige zangverenigingen hadden gezongen, sprak Prinses Wilhelmina enkele woorden.
Zij zeide: "Mijnheer de voorzitter, "Waar de Koningin morgen zelf het woord tot ons allen zal richten en waar wij haar bij de herdenking onzer bevrijding zullen beluisteren, wil ik vandaag kort zijn. Zij heeft mij opgedragen haar te vertegenwoordigen bij de onthulling van het standbeeld voor mevr.Kuipers-Rietberg en u allen de verzekering te geven dat zij zich van heler harte aansluit aan de hulde, deze grote figuur uit het verzet gebracht. Thans wil ik voldoen aan uw verzoek dit monument te onthullen."
Daarna onthulde de prinses het monument. Uit naam van koningin Juliana legde zij vervolgens een krans.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
Onthulling verzetsmonument Tante Riek door Prinses Wilhelmina
4 mei 1955
GEVANGENSCHAP EN OVERLIJDEN
In de Koepelgevangenis in Arnhem nam Kuipers in onderling overleg (men zou een vrouw minder zwaar zaken aanrekenen) alle schuld op zich, en daardoor werd haar man vrijgelaten. Hij dook daarna meteen onder. Kuipers-Rietberg werd overgebracht naar het huis van bewaring in Arnhem, vanwaar zij op 25 augustus 1944 getransporteerd werd naar het strafkamp Vught. Door het oprukken van de geallieerden en de paniek van ’Dolle Dinsdag’ van de bezetter meester maakte, werd dit kamp begin september ontruimd. Met een van de laatste transporten werd Kuipers-Rietberg op 7 september 1944 naar het concentratiekamp Ravensbrück getransporteerd. Daar werd zij afgekeurd voor de Arbeitseinsatz en in het breicommando geplaatst. Later werd zij "Tischalteste". Doordat zij in die situatie zo het voedsel verdeelde onder de vrouwen die overdag voor de oorlogsindustrie in de Siemensfabriek moesten werken, kon zij veel voor hen gaan betekenen. Ook door haar opgewekte blijmoedigheid was Kuipers-Rietberg, onder de gruwelijke omstandigheden, haar medegevangenen tot steun en troost. Haar verzetsvriendin Minnie Jolink begeleidde zij in haar stervensuur en herdacht ze, evenals een tijd later ook Betsie ten Boom te midden van de medegevangenen. Eind oktober werd Kuipers-Rietberg zelf ziek. Zij overleed op 27 december 1944, mogelijk als gevolg van tyfus of een longinfectie.
Pieter Heijo Kuipers is overleden in 1978
NALATENSCHAP
"Tante Riek" alias Helena Kuipers-Rietberg is één van de grote vrouwen uit de Nederlandse (verzets)geschiedenis. In haar woonplaats wordt ze op verscheidene manieren herdacht. Op 4 mei 1955 werd een standbeeld, dat voor haar is opgericht naast het gemeentehuis van Winterswijk, door Prinses Wilhelmina onthuld. Het beeld bestaat uit een jonge vrouw die een jong hert beschermt. Het hert staat hier symbool voor de achtervolgden in de oorlogsjaren. Ook is er een gedicht te lezen:
- ’t Geloof heeft haar gedragen,
- De liefde gaf haar kracht,
- De hoop deed niet versagen,
- Tot redding was gebracht.
In 1946 werd aan haar postuum het Verzetskruis toegekend.
Het plein rond het gemeentehuis draagt tegenwoordig haar naam en bij haar oude woonhuis is een plaquette aangebracht. Deze is te vinden aan de Willinkstraat in Winterswijk.
