Dit is een Nieuwe Winterswijksche courant met een RELAAS 40-45
Ook hier staat nergens een datum op van uitgave. Wie het weet mag het zeggen
NIEUWE WINTERSWIJKSE COURANT
RELAAS ROND 40-45
Komt er oorlog of zal Hitler zijn mooie beloften waarmaken? Een vraag die aan het einde van de dertiger jaren steeds vaker wordt gesteld. De toestand in Duitsland wordt beklemmend. Er komen allerlei geruchten de grens over. Over Jodenvervolging, over concentratiekampen, over oorlogsvoorbereidingen. Niemand in Nederland wil er eigenlijk in geloven. Maar de dreiging wordt steeds groter. mensen die In Duitsland zijn geweest en hier aan de grens krijgt men de berichten uit de eerste hand - vertellen de meest onwaarschijnlijke verhalen. Zoals over de Jodenvervolging. Een bericht uit de Nieuwe Winterswijkse Courant van 4 januari 1939:
DE POSITIE DER JODEN
Duitsche wetten van kracht geworden.
Met ingang van 1 januari zijn in Duitschland negen reeds aangekondigde Jodenwetten van kracht geworden en in lange rijen stonden Maandag de Joden voor de politiebureaux om de speciale identiteitskaarten in ontvangst te nemen, die in het vervolg voor hen verplicht zijn.
Overigens ging het leven in de Duitsche hoofdstad zijn gewonen gang. Het feit, dat de meeste Joden na den 10en November reeds geen zaken meer doen, droeg er toe bij, den overgang op onopvallende wijze te doen geschieden. Het aantal armlastige Joden stijgt intusschen met den dag en bedraagt thans reeds ongeveer een vierde van het totale aantal in Duitschland wonende Joden. De zorg voor hen komt voortaan geheel voor rekening der Joodsche gemeenschap.
Tot de decreten, die van kracht geworden zijn, behoort ook de bepaling, volgens welke Joden, die een niet-Joodschen voornaam hebben, den voornaam Israel of Sara aan den hunne moeten toevoegen. Voorts het verbod om motorrijtuigen te besturen en om als agent in onroerende goederen of als bouwkundig opzichter op te treden.
Wat onwezelijk wordt op een dergelijk bericht gereageerd. Zoiets kan toch niet. Maar het is de harde werkelijkheid.
Ondertussen wordt ook de grens al scherper bewaakt, zoals uit het volgende bericht blijkt:
DE KOSTEN VOOR GRENSBEWAKING
Sinds begin October 1938 zijn 600 korporaals en soldaten van de grensbataljons werkzaam gesteld bij den dienst der grensbewaking, omdat een goede functionneering van de verscherpte grensbewaking, zooals die in verband met de heerschende tijdsomstandigheden noodig was geworden met het daarvoor beschikbare politiepersoneel niet mogelijk bleek. De kosten voor deze inkwartiering worden voor 1938 geraamd op f 135.000. de minister van Justitie vraagt dit bedrag bij aanvullende bergooting aan.
Dat de toestand in Duitsland voor velen onhoudbaar is geworden blijkt uit het groot aantal vluchtelingen dat in Nederland een goed heenkomen zoekt. Maar Nederland wil zo neutraal mogelijk blijven, vandaar dat tal van vluchtelingen worden teruggezonden, zoals blijkt uit het volgende bericht:
DUITSCHE VLUCHTELINGEN GESNAPT.
In de electrische tram tusschen Spekholzerheide en Heerlerbaan stapten zondag 6 Duitsche vluchtelingen, twee mannen, 2 vrouwen en kinderen, vergezeld door iemand uit Heerlen, die hen over de grens had geholpen. Een toevallig in de tram zittende marechaussee bracht de vluchtelingen naar de marechausseekazerne te Spekholzerheide. Door tusschenkomst van den commissaris van politie te kerkrade werden maandag allen over de grens gezet. De Heerlenaar werd geverbaliseerd wegens menschensmokkelarij.
In Nederland werkten vlak voor de oorlog veel Duitse diesntmeisjes. De Duitse regering eist echter dat deze naar de Heimat terugkeren; er is werk genoeg in Duitsland, mede ook door de oorlogsvoorbereiding.
TERUGKEER DER DUITSCHE DIENSTMEISJES
Mededeling van het Duitsche consulaat-generaal
Het Duitsche consulaat-generaal te Amsterdam deelt over den terugkeer der Duitsche meisjes mede, dat deze thans thans geleidelijk geschiedt. het eerste contigent is begin februari naar Duitschland vertrokken. Uitsel van vertrek kon en kan slechts bij hooge uitzondering wegens dringende omstandigheden worden verleend. Alle meisjes moeten haar paspoorten aan haar consulaat inzenden, dus ook zij, die geen schriftelijken oproep ontvangen. Overigens hebben alle in Nederland wonende Rijksduitschers de verplichting, zich bij hun consulaat aan te melden en ook hun adresverandering mede te delen. Wie ten opzichte van het bovenstaand zijn verplichting niet nakomt, handelt aldus het consulaat-generaal tegen de wet, wat vanzelfsprekend niet zonder gevolgen kan blijven.
Na enkele rustige zomermaanden, waarin de oorlogdreiging enigszins op de achtergrond kwam, neemt de spanning einde juli weer toe. Zal Duitsland zijn territoriale eisen (o.a. ten aanzien van Polen) willen verwzelijken door middel van oorlogshandelingen. De stemming in Duitsland is verdeeld maar de tegenstanders van het Hitlerregiem zijn monddood gemaakt, zuchten in concentratiekampen, zijn vermoord of gevlucht. De massa durft niet te reageren. Ook niet als de oorlog als het ware verheerlijkt wordt door de herdenking van het begin van de Eerste Wereldoorlog. Daarover schrijft de N.W.C.van 4 augustus:
IM WESTEN NICHTS NEUES.................................
Duitschland "vierde" het begin van den wereldoorlog. - Na 25 jaar nog steeds "im Westen nichts neues"!
’t was Woensdag j.l. 25 jaar geleden, dat de wereldoorlog uitbrak. In Duitschland is dit feit door het leger feestelijk gevierd. Volgens de berichten waren de kazernes versierd, werden overal fakkeloptochten gehouden, spraken de officieren de manschappen toe................ Zoo werd dus het begin van ’t onmenschelijke drama bij onze grensburen herdacht met lofreden op den oorlog.
De spanning stijgt einde augustus naar een hoogtepunt. Zo langzamerhand is het voor iedereen duidelijk geworden; een oorlog is niet meer te vermijden. Er is veel diplomatiek overleg maar Duitsland houdt vast aan zijn eisen ten aanzien van Danzig en Polen.
DE KWESTIE DANZIG.
Tusschen hoop en vrees. - De spanning stijgt weer. - Snelle beslissingen worden waarschijnlijk geacht. - De Paus doet een beroep op de leiders der volkeren.
De wereld wordt tusschen hoop en vrees heen en weer geslingerd; nu eens lijkt het er op, dat met betrekking tot de kwestie-Danzig een vredelievende regeling kan worden getroffen, dan weer zien de aspecten van het probleem er zoodanig uit, dat men tot pessimisme geneigd is. Momenteel biedt de Europeesche toestand weinig hoopvolle aspecten. Duitschland houdt vast aan zijn eischen inzake danzig; sommige berichten spreken zelfs over inlijving voor het partijcongres te Neurenberg. Polen volhardt bij zijn houding, geruggesteund door Londen en Parijs. De ondehandelingen van Mussolini met Csaky waren zeker van groote beteekenis. Misschien kan de Duce een matigende invloed op Hitler uitoefenen. men vraagt zich verder af wat jet lot van Slowakije zal zijn, en welke houding Boedapest tegenover dit alles zal aannemen.
Duitse troepen gereed voor de opmars, zo staat in de N.W.C. van 23 augustus 1939. Duitsland sluit een niet-aanvalsverdrag met aartsvijand Rusland, duidelijk om de handen vrij te hebben. Engeland en Frankrijk zijn vastbesloten; zij zullen Duitsland de oorlog verklaren als het Polen binnenvalt. Betekent het verdrag tussen Duitsland en Rusland dat men Polen in het geheim al verdeeld heeft, zo vraagt de internationale pers zich af.
In Nederland wordt gereageerd met een voormobilisatie (een gedeeltelijke mobilisatie) getuige het volgende bericht;
VOORMOBILISATIE IN NEDERLAND
De ontwikkeling van den internationalen toestand heeft de regeering tot het inzicht gebracht, dat - hoewel ons land geenszins is blootgesteld aan eenige bedreiging van welke zijde ook - het niet is uitgesloten, dat in de naaste toekomst ter handhaving der neutraliteit tot mobilisatie der zee- en landmacht moet worden overgegaan.In verband hiermede heeft de regeering besloten tot eenige naatregelen (zoogenaamde voormobilisatie), welke de strekking hebben de legering en verpleging van hen, die eventueel bij mobilisatie zullen worden opgeroepen, voor te bereiden.
DE ONTVANGST VAN HET BERICHT
De onmiskenbare teekenen der laatste dagen vonden gisteren hun eerste bevestiging in de verschijning van de Oranje-kleurige biljetten, die de voor-mobilisatie aankondigden. En ofschoon men van uur tot uur tot dit oogenblik was voorbereid, ging toch een sterke ontroering door de menschen, die samendromden overal bij openbare gebouwen en aanplakzuilen, naar de fel-kleurige oproepen waren te lezen. In het geheele land is dan ook het bericht over de voor-mobilisatie met groote belangstelling ontvangen. En wellicht ook met eenige huivering door de onzekerheid voor wat misschien nog komen gaat. Maar overal ook werd het bericht met kalmte opgenomen.
Groote menschenmenigten verzamelden zich bij de stations om van het vertrek der opgeroepen militairen getuige te zijn. Rustig en beheerscht gingen zij "per eerste reisgelegenheid" al was menig afscheid niet zonder ontroering. Tot laat in den avond stonden de menschen in groepjes het nieuws te bespreken.
En dan is de oorlog niet meer tegen te houden. Duitsland valt Polen binnen, Engeland en Frankrijk verklaren Duitsland de oorlog. De N.W.C. van 4 september vermeldt daarover o.a.:
ENGELAND EN FRANKRIJK VERKLAREN DUITSCHLAND DEN OORLOG
Ook Australie, Nieuw-Zeeland en Britisch-Indie beschouwen zich in staat van oorlog met het Duitsche Rijk. Amerika neutraal.
Het noodlot is over Europa gekomen, de orkaan barstte los em het onherstelbare is geschied. De aspecten van den internationalen toestand zijn wel zeer ongunstig geworden. En opnieuw kan de vraag worden gesteld, wat deze dag ons zal brengen en voor welke situatie Europa op morgenochtend zal komen te staan. De Engelsche en Fransche parlementen hebben gisteren beslist, dat hun staten aan den strijd zullen deelnemen. Londen en Parijs handhaafden n.l. de voorwaarde: terugtrekken van de Duitsche troepen uit Polen. Duitschland heeft dit afgewezen, zoodat het geweld de rede overheerscht. De door ontelbare geslaakte noodkreet om bezinning heeft niet mogen baten, is niet gehoord. Er is geen bezinning gekomen, de groote oorlog zal beginnen; geweren zullen knallen, mitrailleurs ratelen, kanonnen bulderen, vliegtuigen zaaien dood en verderf, schepen worden getorpedeerd...
Hoewel Nederland nog niet in oorlog is, voelt iedereen aan dat er een wereldbrand is ontstaan. Men gaat angstige en moeilijke tijden tegemoet. Daarvan getuigen ook de woorden die Winterswijks burgemeester Kneppelhout uitspreekt tijdens de raadsvergadering van 4 september:
Hierna wijst spr. op de bijzondere en moeilijke omstandigheden, waaronder deze nieuwe zittingsperiode van den raad aanvangt. Spr. is er van overtuigd dat moeilijke tijden gaan aanbreken. Met een razende snelheid hebben de gebeurtenissen in Europa plaats gegrepen en aan alle kanten zijn de gevaren opgekomen. Spr. leeft mee met hen, die dezer dagen in den militairen dienst werden geroepen en uit hun gezin en hun werk zijn gehaald. Voorts gaan sprekers gedachten uit naar hen, die achterbleven.
Nu de oorlog is uitgebroken, is het de internationale toestand, die de aanvaarding van het raadslidmaatschap momenteel aanmerkelijk verzwaart. De raad zal zich ook hebben bezig te houden met vraagstukken, die uit den nood van deze tijden voortkomen. Spr. vertrouwt, dat de besprekingen rustig en kalm zullen worden gevoerd, evenwel met waardering van elkanders afwijkend standpunt. Spr. hoopt tenslotte, dat de raad spoedig in gunstiger omstandigheden mogen bijeenkomen.
Hoe bouw je een degelijke schuilkelder? Hoewel men in Nederland nog altijd hoopt neutraal te kunnen blijven, worden er toch al voorzorgsmaatregelen door particulieren genomen voor het geval dat er onverhoopt toch oorlogshandelingen zullen plaatsvinden. Zo ook in Winterswijk.
EEN PRACTISCHE SCHUILKELDER.
De heer G.J. Gossink heeft bij zijn woning Singelweg 19 een schuilkelder gemaakt, die niet alleen practisch is ingericht, maar zeker ook comfort en veiligheid biedt. Verscheidene personen kunnen hierin worden ondergebracht. de heer Gossink, die den kelder geheel belangeloos heeft aangelegd, stelt belangstellenden gaarne in de gelegenheid den kelder gratis te bezichtigen.
Nederland laat zijn soldaten niet in de kou staan. De echtgenote van Winterswijks burgemeester Kneppelhout roept in de N.W.C. van 18 september op om bivakmutsen voor de militairen te breien:
BIVAKMUTSEN
Ze zullen onze gemobiliseerde troepen uitstekende diensten bewijzen
Nu het zich laat aanzien, dat onze soldaten gedurende de wintermaanden aan de grenzen gemobiliseerd zullen zijn, roep ik de vrouwen van Winterswijk op, om bivakmutsen te breien, welke onze soldaten tegen de te verwachten kou zullen moeten beschermen.
Bivakmutsen zijn het meest noodig, maar wanten zijn ook welkom, liefst alles in grijsgroen (uniformkleur) of grijs. Gaarne belast ik mij met het in ontvangst nemen en bezorgen daarvan, waarover ik reeds overleg gepleegd heb met den militairen commandant ter plaatse.
Inleveren liefst voor 1 December. Niet-wachten tot de kou er is, maar dadelijk aan den slag, zoodat wij klaar zijn als de kou komt.
W.KNEPPELHOUT-QUARLES VAN UFFORD.
Ondertussen predikt Adolf Hitler de vrede. Maar dan wel de vrede zoals hij die wil en slechts onder voorwaarde dat zijn eisen worden ingewilligd. Op 10 Oktober opent hij de ’Winterhilfe" waarvan onderstaand het verslag:
REDE VAN ADOLF HITLER.
"Bereid tot den vrede, maar ook klaar voor den strijd".
De Duitsche rijkskanselier heeft gistermiddag met een rede in het Berlijnsche Sportpalast, waar zich tienduizend personen hadden verzameld de Duitsche ’Winterhilfe", de Kriegswinterhilfe", geopend.
Ik heb uitdrukking gegeven aan onze...........................(onleesbaar gedeelte) ........................heel geen reden om tegen zijn Westerlijke tegenstanders oorlog te voeren. Duitschland is echter vastbesloten in geval deze bereidwilligheid van onzezijde wordt afgewezen, dezen strijd uit te vechten, hoe dan ook. Wij zullen ons noch door de verschrikking van ’t oogenblik noch door den duur van dezen strijd van streek laten brengen. Voor ons staat een eeuwig levend Duitsch volk: Hoelang de strijd ook duurt, hij kan ons niet uit het evenwicht brengen, nog tot vertwijfeling. Integendeel, wat de rest van de wereld wil, zal zij krijgen. Wat de toekomst brengen zal, weten wij niet. Over een ding zijn wij het evenwel volkomen eens. Geen macht ter wereld zal dit Duitschland nog eenmaal op de knieen kunnen brengen.
zij zullen ons niet in militair opzicht overwinnen, noch zal men ons economisch kunnen vernietigen. De wereld zal onder geen enkele omstandigheid ’n Duitsche capitulatie, in welken vorm ook, beleven.
Ik ben een zeer moeilijken weg ingeslagen om Duitschalnd uit het Verdrag van Versailles omhoog te voeren. De weg, die voor ons ligt, kan niet moeilijker zijn dan die, welken wij reeds hebben afgelegd. Wij zullen niet versagen. Juist bij het vervolgen van dien weg zullen wij toonen hoe sterk de Duitsche volksgemeenschap is.
De oorlogswinter, die thans voor ons staat, zal ons eerst recht bereid vinden alle offers te brengen die noodig zijn om ons volk dezen strijd om het bestaan te vergemakkelijken.
"Uitvoerig besprak Hitler daarna het "Winterhilfswerk". Hij sprak, vervolgens over de enorme organisatie, die hiermede gepaard is gegaan. De nood, zoo zeide hij, heeft altijd bestaan. ik ben eenige dagen geleden in een gebied geweest, waarin de gemiddelde levensstandaard gezien in het licht van den toestand in Duitschland, als diepe nood moest worden beschouwd.
Het lot heeft ons gedwongen, naar de wapens te grijpen. in enkele weken is de staat, die meende de Duitsche belangen te kunnen bedreigen verslagen, dank zij onzen militairen prestaties, dank zij vooral onzen dapperen soldaten.
Ondertussen weet de hele wereld het wel zo langzamerhand: in Duitsland worden de mensen monddood gemaakt. Wie kritiek heeft op de regering, wordt gestraft, soms heel zwaar gestraft. Of verdwijnt geruisloos in een concentratiekamp. Ook buitenlanders mogen daar niet openlijk voor hun mening uitkomen, getuide het volgende bericht: (N.W.C.)
NEDERLANDERS TE NORDHORN AANGEHOUDEN
Te Nordhorn zijn Vrijdag twee Nederlandsche arbeiders gearresteerd die daar werkzaam waren in een textielfabriek. Ze worden vastgehouden wegens ongewenschte uitlatingen. Ze zouden o.a. in bepaalden zin hebben gesproken over den bomaanslag te Munchen. de arbeiders, twee jongemannen, zijn cresp. uit hengelo (O) en denekamp afkomstig.
Ondertussen blijft Nederland in spanning. zal het neutraal kunnen blijven?
De mensen in het grensgebied zien af en toe wel eens troepenbewegingen, maar men heeft vertrouwen dat het allemaal wel zal loslopen. Einde 1939 echter het volgende bericht:
DE DUITSCHE TROEPEN AAN DE NEDERLANDSCHE GRENS
Het A.N.P. meldde heden
Gezaghebbende Fransche militaire kringen zijn van meening, dat de Duitsche strijdkrachten aan de Nederlandsche grens zijn uitgebreid. Ze zijn nu ten allen tijde in staat tot een offensief over te gaan. Voorloopig beschouwt men het nog slechts als een diplomatieke dreiging jegens Nederland en Belgie. Het Deensche blad ’Politiken" verneemt dat Duitsche verlofgangers die verlog hadden na de harde campagne in Polen den geheelen dag telegrafisch zijn opgeroepen.
De eerste maanden van 1940 zijn vol spanning. Zal Nederland toch nog worden betrokken in de oorlog waar het - zo redeneert men - helemaal buiten staat. Steeds meer Duitse troepen blijken aan de grens te zijn samengetrokken. Arbeiders die in Duitsland werken, komen met sensationele berichten. Over de plannen van Hitler, over de toesatnd in het algemeen. het zijn angstige maanden. Dan, op de morgen van de tiende mei, vallen de Duitse troepen ons land binnen. Winterswijk, vlak aan de grens, is een der eerste plaatsen die in Duitse handen vallen. In het oosten van Nederland wordt praktisch niet gevochten. men wacht de vijand op aan de IJssellinie en als die is gevallen, aan de Grebbelinie. Als het leger niet die vooruitgang maakt als waarop men had gerekend, wordt Rotterdam gebombardeerd om zo het Nederlandse leger tot capitulatie te dwingen.
Na enkele dagen strijd zijn de Duitse troepen heer en meester in Nederland. belgie en Frankrijk volgen na enkele weken. Aan de gehele Atlantische kust staan Duitse militairen. het lied "Wir fahren gegen Engeland" is de tophit van de Duitse militairen. In angstige spanning wacht Nederland af. Wat gaat er allemaal gebeuren nu de Duitse bezetter het voor het zeggen heeft? Voorlopig blijkt het mee te vallen. Maar wie wat verder kijkt, voorziet veel ellende. De eerste ellende komt voor de Joodse vreemdelingen. In de N.W.C. van 1 juli verschijnt de volgende bekendmaking:
BEKENDMAKING
Het Hoofd van plaatselijke politie als bedoeld in art.1 van het Vreemdelingenreglement, in de gemeente Winterswijk, gezien art.4 4 van voornoemd reglement,
VORDERT
dat alle niet-arische vreemdelingen die na 1 Januari 1933 Duitschland hebben verlaten, en thans hun woon- of verblijfplaatsen hebben in de gemeente Winterswijk, zich binnen 8 dagen na dagteekening bij hem aanmelden aan het politiebureau, gevestigd aan het adres Torenstraat, onder meebrenging van hun paspoort en eventueel andere identiteitspapieren.
Het Hoofd van plaatselijke politie: J.KNEPPELHOUT.
Winterswijk, 1 Juli 1940
Het oorlogsgevaar beperkt zich niet tot het front. dat blijkt uit het volgende bericht van 1 juli 1940:
HET OORLOGSGEWELD TREFT OOK TWENTE EN DEN ACHTERHOEK
Verscheidene dooden te betreuren.
Dat de Britsche luchtmacht een verhoogde activiteit aan den dag legt, is ook in twente en den gelderschen Achterhoek ervaren, tot groote ontsteltenis van de bevolking van de in deze streken gelegen industriplaatsen en plattelandsgemeenten.
Dezer dagen berichtten we - de aanvankelijke bezwaren tegen de publicatie van bomaanvallen zijn na het bombardement van Den Helder opgeheven - dat nabij Oldenzaal, in Zuid-Berghuizen een viertal bommen was geworpen.
In den nacht van Zondag op Maandag j.l. was het hengelo, dat door een luchtbombardement getroffen werd. Reeds eenige nachten tevoren was een bom geworpen nabij het theehuis "De Waarbeek", waarbij o.a. eenige vernieling werd aangericht aan het standbad maar de drie bommen, welke in den nacht van Zondag op Maandag boven Hengelo’s binnenstad werden afgeworpen, hadden veel ontzettender gevolgen. Door de onmiddelijk toegesnelde politie, brandweer en luchtbeschermingsdienst werd uitstekend werk gedaan. Eenige machten tevoren, n.l. in den nacht van vrijdag op Zaterdag, waren Winterswijk en Eibergen de dupe geworden van een Britschen luchtaanval. Op Winterswijk viel een 10-tal bommen. Vele huizen werden beschadigd. Ruiten werden vernield, pannen van het dak gerukt. Twee menschenlevens vielen het bombardement ten offer.
Te Doetinchem zijn in den nacht van Maandag op Dinsdag j.l. bommen gevallen, waarbij een houtopslagplaats in vlammen opging. Verder werd geen schade aangericht. Gelukkig heeft niemand letsel bekomen.
Is er perspectief voor de industrie in Winterswijk, door de veel nauwere economische lotsgemeenschap met het Duitse rijk?
KRIJGT WINTERSWIJK HET DUITSCHE ACHTERLAND TERUG?
Er is een tijd geweest - reeds lang geleden - , dat ’t Duitsche Westfalen voor Winterswijk een natuurlijk afzetgebied was. In die dagen had de grensstreep bijna geen beteekenis voor het wederzijdsch verkeer tusschen Winterswijk en het naburig Duitsche gebied. Er circuleerde in onzde gemeente bijna evenveel Duitsch geld als Hollandsch geld.
Nog heden ten dage zijn vele flinke Winterswijksche bedrijven aan te wijzen, die hun opbloei te danken hebben gehad aan dien goeden, ouden tijd van veertig, vijftig jaar geleden, toen zij een afzetgebied konden vinden niet alleen in onze Geldersche, doch ook in de Duitsche omgeving.
1914 werd een keerpunt. De Duitsche grens werd een scheidsmuur.
Kortzichtige economische politiek leidde er toe, dat voor onze gemeente een natuurlijk en groot afzetgebied, n.l. het Duitse Roer - en Rijngebied verloren ging.
Sindsdien is Winterswijk een groote gemeente met slechts een kleine handelsuitweg naar Hollandsche zijde, en een groote - maar helaas afgesloten - mogelijkheid tot handel en verkeer aan de Duitse zijde.
Wie de kaart bekijkt, ziet duidelijk hoe Winterswijk een vooruitgeschoven eiland in Duitschland is, hoe tweederde van onze gemeentegrens de afgesloten Duitsche grens is. Vanzelfsprekend heeft deze omstandigheid een ongunstigen invloed op de ontwikkeling en vooruitgang van Winterswijk gehad.
Wij kunnen ons voorstellen, hoe b.v. vele middenstandsbedrijven, die daarvoor geeigend zijn, tal van klanten in het naburige grensgebied hadden kunnen vinden. Op dit oogenblik leven we nog in een bijzonder moeilijken tijd, met onzekere perspectieven.
Dit toch zal wel zeker zijn: dat Nederland geen bezet gebied blijft, doch spoedig weer zijn lot in eigen hand zal nemen. Maar er zullen - de nuchtere feiten wijzen dit uit - fundamenteele wijzigingen komen. Een van die wijzigingen zal zeker zijn een veel nauwere economische lotsgemeenschap met het Duitsche Rijk. Winterswijk kan daarbij slechts financieel wel varen, omdat het door zijn in Duitschland vooruit geschoven ligging en zijn groote spporwegemplacement een natuurlijk knooppunt voor het Nederlandsch- Duitsche handelsverkeer is. Vele jaren - in den goeden, ouden tijd - had ons plaatselijk spoorwegbedrijf reeds internationale beteekenis, wegens de doorvoer van Duitsche kolen en de uitvoer uit ons land naar Duitschland van aardappelen, groenten, fruit, bloemen enz. Wanneer deze toestand terug keert, keeren ook de vele heengegane spoorwegmannen terug, keeren er vele inkomens terug, waarvan onze winkeliers de vruchten plukken!
Onze industrie - vooral onze timmerfabrieken, houtzagerijen, steenfabrieken, cement- en pannenfabrieken, machinefabrieken, alsmede onze landbouw- en veeteeltbedrijven, onze boterfabriek (de grootste van Nederland!) boomkwekerijen etc. - al deze takken van nijverheid en landbouw kunnen hun afezetgebied vergrooten, wanneer Duitschland bereid zal zijn het handelsverkeer over en weer de grens zonder belemmeringen toe te laten.
Moge dit in Den Haag en berlijn gehoord en ......verhoord worden!
Reeds zijn er de eerste verboden van wat later de verplichte tewerkstelling in Duitsland zou worden. Werklozen krijgen geen uitkering meer als ze weigeren om in Duitsland te gaan werken. Uit een verslag over het overleh tussen de directeur van de rijksdienst der werkloosheidsverzekering en de directeuren van arbeidsbureaus:
Het bleek, dat voor zoover er voor onze arbeiders geen werk in Nederland kan worden gevonden, Duitschland in staat is, in ruime mate Nederlandsche arbeiders op te nemen.
Er is werkgelegenheid voor Nederlanders in welhaast alle beroepen. Uitvoerige inlichtingen werden gegeven over de arbeidsvoorwaarden, huisvesting, overmaking van loonen, vergoeding van reiskosten, door betaling van steun aan gehuwden en kostwinners gedurende twee weken, de wijze van bemiddeling van vervoer der arbeiders. Blijkens een circulaire van den secretaris-generaal van het departement van sociale zaken aan de gemeentebesturen d.d. 25 juni 1940 wordt de arbeid in Duitschland in het algemeen voor Nederland passend geacht, d.w.z. dat deze arbeid zal worden aangeboden aan al degenen, die voor dit werk in aanmerking komen. Het weigeren van werk in Duitschland heeft tot gevolg stopzetting van ondersteuning, van plaatsing bij de werkverschaffing of van uitkeering uit de werkloozenkas, tenzij in bijzondere omstandigheden anders wordt beslist. Zoo zal o.a. rekening worden gehouden met gezinsomstandigheden, zoals ziekte der huisvrouw, of met vaders van gezinnen, met meer dan vier kinderen beneden den 10-jarigen leeftijd. De arbeidsbeurzen zijn reeds eenigen tijd bezig om onder leiding van den rijksdienst de plaatsing van Nederlandsche arbeiders in Duitschland te regelen. De rijksdienst werkt hierbij nauw samen met de sociale afdeeling van den commissaris-generaal voor Economische Zaken en Financien.
Er hebben zich reeds duizenden arbeiders voor weerk in Duitschland bij de arbeidsbeurzen opgegeven. Tusschen 21 en 26 Juni j.l. zijn reeds plus minus 2000 Nederlandsche arbeiders naar Duitschland vertrokken.
De Duitse bezetter zal de binnenlandse poltieke bewegingen zoveel mogelijk de vrije hand laten. dat wordt wel gezegd en beloofd maar in de loop der bezettingsjaren is wel gebleken wat er van deze belofte terecht is gekomen. Een bericht uit de krant van 15 juli 1940:
HET BINNENLANDSCH-POLITIEKE STREVEN IN NEDERLAND
De Duitsche autoriteiten zullen de binnenlandsche politieke bewegingen zooveel mogelijk de vrije hand laten.
HET STREVEN NAAR CONCENTRATIE
Nu op verschillend gebied, zooals op dat van de pers, van de sport, en van het sociale leven, middelpunt zoekende krachten aan ’t werk zijn en allerwegen het woord concentratie een bijzonder actueelen klank heeft verkregen, stellen velen zich de vraag hoe de Duitsche autoriteiten staan tegenover dergelijke pogingen op binnenlandsch politiek gebied.
In een persconferentie heeft de Pressereferent de heer W.Janke over dit onderwerp een belangwekkende verklaring afgelegd.
Hij achtte de concentratiepogingen d.w.z. het streven om het geheele Nederlandsche volk onder een beweging samen te brengen, geheel liggend in de lijn van dezen tijd. Sommige lieden uit de oude doos stellen zich tegen deze stroomingen te weer, doch dit verzet zal waarschijnlijk van korten duur zijn. Tegenover de concentratiebewegingen op binnenlandsch politiek terrein nemen de Duitsche bezettingsautoriteiten het standpunt in, dat van den aanvang af door den Rijkscommissaris tot uitdrukking is gebracht; aan het Nederlandsche volk zal een leven naar zijn eigen aard gewaarborgd zijn. Dit brengt mee, dat de Duitsche autoriteiten de binnenlandsche politieke bewegingen zooveel mogelijk de vrije hand zullen laten en geen hindernissen in den weg zullen leggen.
Dit brengt in de tweede plaats mee dat zij geen voorkeur aan den dag zullen leggen aan eenigerlei richting. Het betreft hier immers een Nederlandsch vraagstuk, dat het Nederlandsch volk voor zichzelf en op zichzelf moet oplossen.
Aan Duitsche zijde zal men dan ook in dit opzicht een afwachtende houding aannemen en zien, welke krachten zich uit het Nederlandsche volk ontwikkelen en hoe zij zich gedragen. Indien zich geen bijzondere omstandigheden voordoen, zullen de Duitsche autoriteiten niet tot ingrijpen overgaan. In het algemeen zien zij met belangstelling en met vreugde, dat er teekenen zijn, dat men in het volk zelf actief wordt en dat er leven in de brouwerij schijnt te zullen komen.
Ga toch maar met vakantie, zegt de commissaris der konigin in Gelderland:
NEEM TOCH VACANTIE!
De tijden zijn moeilijk, maar - zoo richt Mr.S. Baron van Heemstra, Commissaris der Koningin in Gelderland, zich in een oproep tot de bvolking - het is niet goed om te blijven tobben. men moet nieuwe krachten verzamelen en de zwarigheden onder de oogen durven zien. Maar dan is allereerst noodig, om lichamelijk en geestelijk versterkt te worden en zich te wapenen tegen zenuwslopende invloeden. Men late dus de voor ons liggende zomermaanden niet voorbij gaan zonder enkele weken te genieten van Nederlands schoonheid en opwekkende natuur.
Men bewijst dan zichzelven een onberekenbaren dienst, maar men werkt ook mede aan den nationalen opbouw, waar duizenden in hotels, pensions, verkeersondernemingen, cafe’s en restaurants afhankelijk zijn van het vreemdelingenverkeer. Wie zich onnoodig in de stad blijft opsluiten schaadt zijn eigen gezondheid en toont zich onsociaal.
De natuur roept u!!
Regelmatig horen de Winterswijkers de Engelse vliegtuigen overvliegen. over het algemeen wordt dat in het begin rustig opgevat. Maar op 25 juli vallen er verschillende bommen:
GROOTE AANTALLEN ENGELSCHE VLIEGMACHINES PASSEERDEN IN DEN AFGELOOPEN NACHT WINTERSWIJK, WAAR ZIJ IN HET WILDE WEG EENIGE BOMMEN HEBBEN UITGEWORPEN.
Bij H.Jansen, Huppel F 97, sloegen vannacht omstreeks 2 uur de scherven door het dak naar binnen. De bewoners werden niet gedeerd; er is schade aan pannen en ruiten toegebracht.
In een weide van boerderij Roerdinkholder, Huppel 98, zijn twee bommen terecht gekomen en geexplodeerd, zonder schade aan de boerderij aan te richten, 2 koeien werden gedood.
Erger zijn de gevolgen in het Woold, waar de boerderij van den heer Walvoort, K 97 geheel verwoest is. Deze boerderij moet tenminste door 2 bommen getroffen geweest zijn. Drie koeien en een paard kwamen om, terwijl een vieder koe later afgemaakt moest worden. Wonder boven wonder kwamen geen persoonlijke ongevallen voor.
In de omgeving, op een roggeveld, explodeerden ook eenige bommen. Vermoedelijk ligt nog een ongesprongen projectiel in de nabijheid. Voorts zijn op een 2-tal plaatsen in de gemeente parachutes gevonden met afgebrande lichtballen.
Er wordt nogal eens demonstratief opgetreden door de Nederlanders. Men tooit zich soms met Oranje of betoont op andere wijze zijn verknochtheid aan het Oranjehuis. Dat is de Duitse bezetters een doorn in het oog, vandaar deze bekendmaking:
OPENBARE KENNISGEVING
De Burgemeester van Winterswijk herinnert de bevolking er aan, dat blijkens de oproeping van den Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandsche gebied, opgenomen in de dagbladen van 1 augustus j.l. ieder demonstratief optreden in het algemeen en elke betooging van afzonderlijke of vereenigde personen, welke voor ’n lid van het Huis van Oranje of tegen de bezettende macht is gericht met gestrengheid zal worden vervolgd. Hetzelfde geldt voor het dragen van insignes, bloemen, strikjes, of eenig voorwerp, waarmee men zijn gezindheid voor het Huis van Oranje tot uitdrukking brengt, alsmede voor het uitsteken van vlaggen of het aanbrengen van andere versierselen aan gebouwen en voorts voor alle andere handelingen, welke tot strekking hebben aanhankelijkheid aan het Huis van Oranje te betuigen.
Hij maant de bevolking tot stipte naleving dier oproeping aan,
Winterswijk, 28 augustus 1940
De Burgemeester voornoemd
J.KNEPPELHOUT
Ondertussen doet zich op velerlei gebied al schaarste voor, vooral aan artikelen die Nederland niet zelf produceert. Zoals petroleum:
WAAR MAG PETROLEUM BRANDEN?
Alleen daar, waar elke andere verlichtingsmogelijkheid ontbreekt.
Het Rijksbureau voor Aardolieproducten (Sectie Petroleum) te ’s -Gravenhage wordt overstroomd met aanvragen voor petroleum voor verlichting. In verband hiermede deelt het Rijksbureau het volgende mede:
Alleen voor hen, die op geen enkele andere wijze hun woning kunnen verlichten, zullen speciale petroelumzegels beschikbaar worden gesteld. Deze zegels zullen in de eerste veertien dagen van de maand October onder de rechthebbenden worden verdeeld. zij kunnen dus uitsluitend worden gebruikt voor de aanschaffing van petroleum, welke voor huishoudelijke verlichting bestemd is.
Het Rijksbureau voor Ardolieproducten verwacht, dat thans de belanghebbenden voldoende zijn ingelicht. Indien men zijn huis ook zonder petroleum kan verlichten, doet men goed, niet meer aan petroleum te denken. Men helpt aldus anderen en voorkomt onnoodigen arbeid bij het Rijksbureau.
Eindelijk is het Mussert, de leider van de NSB, dan toch gelukt om door Hitler ontvangen te worden. Wat er toen besproken is, is nooit duidelijk geworden. Er werd geen mededeling over gedaan. Een bericht uit de NWC van 2 oktober 1940:
NAAR HET A.N.P. VERNEEMT, HEEFT DE FUHRER DE VORIGE WEEK DEN RIJKSCOMMISSARIS VOOR HET BEZETTE NEDERLANDSCHE GEBIED, RIJKSCOMMISSARIS SEYSS- INQART, IN WIENS GEZELSCHAP ZICH COMMISSARIS-GENERAALE SCHMIDT, ALSMEDE DE HEEREN MUSSERT, VAN GEELKERKEN EN ROST VAN TONNINGEN BEVONDEN, IN DE NIEUWE RIJKSKANSELARIJ VOOR EEN LANGDURIG ONDERHOUD ONTVANGEN.
Het was niet mogelijk, bij bevoegde instaties nadere mededeelingen omtrent dit onderhoud van den leider der N.S.B. en wtee der voornaamste voormannen van deze beweging met den Fuhrer van het Duitsche Rijk te verkrijgen. Dat deze reis van den Rijkscommissaris naar Berlijn echter van groot belang is voor de naaste toekomst van Nederland, behoeft zeker geen nader betoog.
Op allerlei manieren proberen Duitse bedrijven Nederlanders te bewegen om te komen werken. de bedrijven dicht aan de grens hadden het daar niet al te moeilijk mee. Ze konden pendelaars in dienst nemen, die ’s avonds weer naar huis konden gaan. Ook jonge jongens werden gevraagd:
De Westdeutsche Feinspinweberei in Bocholt zoekt eenige
JONGENS VAN 14 TOT 15 JAAR,
Als leerling in de spinnerij, blijvende en goed betaalde arbeid,
ook voor later, in Duitschland
Aanmelding bij de Arbeidsbeurs te Winterswijk, vfoor Woensdag 16 October.
Als er een Engels vliegtuig neerstortte, dan probeerden de vliegers zich via hun parachute in veiligheid te brengen. Als ze eenmaal op Nederlandse bodem waren, was er hulp voldoende. Via allerlei wegen, soms door heel Europa, kwamen ze dan vaak in Engeland terug. De Duitsers wisten dat maar ze konden er weinig tegen uitrichten. In officiele bekendmaking, die op 18 oktober in de NWC werd geplaatst, liet men het voorkomen alsof ze hulp wilden verlenen. De waarheid was anders en niet veel Nederlanders zullen de in uitzicht gestelde beloning in ontvangst hebben genomen:
Winterswijk, 16 October 1940
De Burgemeester van Winterswijk maakt, ter voldoening aan een hem van hoogerhand bereikt ambtelijk verzoek, bekend dat een belooning van
F 10,--
wordt uitgeloofd voor dengene die bij neerstorten of noodlanding van een vliegtuig, daarvan zoo tijdig mogelijk mededeeling doet aan een Nederlandsche of een Duitsche politie-instantie, dan wel aan een afdeeling der Duitsche weermacht, dat dank zij die mededeeling tot onmiddelijke hulpverleening aan en berging van het vliegtuig kan worden overgegaan.
De Burgemeester voornoemd,
J.KNEPPELHOUT
Tal van instanties en verenigingen kwamen al in 1940 onder toezicht van de bezetter te staan. Voor verschillende verenigingen, die daarvan niet gediend waren, was dat aanleiding om zichzelf op te heffen, zoals het Instituut voor Arbeidersontwikkeling:
INSTITUUT VOOR ARBEIDERSONTWIKKELING OPGEHEVEN.
Naar wij vernemen, heeft het instituut voor arbeidersontwikkeling, dat de laatste maanden onder leiding stond van Daan van der Zee, opgehouden te bestaan. De bestuursleden hebben hun functie neergelegd en het bestuur ontbonden verklaard. van dit besluit is Zondag 27 dezer mededeeling gedaan aan een groot aantal vertegenwoordigers, die te Amsterdam bijeen kwamen. Het Instituut voor arbeidersontwikkeling werd 16 jaar geleden opgericht door de S.D.A.P. in vereeniging met het N.V.V. .Zijn taak wordt overgenomen door de onlangs gestichte organisatie Vreugde en Arbeid.
Het laatste bericht uit 1940. Over de verduistering. Die eerste oorlogswinter zullen velen zich nog herinneren. Het was toen nog niet zoals in latere jaren, maar men wist het: we gaan een donkere tijd tegemoet; letterlijk en figuurlijk:
SLECHT VERDUISTERD
Het begint zoo langzamerhand eentonig te worden, al die gelijkluidende berichten aangaande overtreding der verduisteringsvoorschriften. Maar aangezien het spreekwoord van het gestrande schip nog steeds actueel is, kan regelmatig publicatie van nut zijn.
Temeer, waar gisteren door het O.M. bij den kantonrechter te groenlo voor de eerste maal voor deze overtreding een week principale hechtenis werd geeischt. De gebruikelijke geldboete van f 25,- kan dus in den vervolge worden vervangen door hechtenis straf. Men zij gewaarschuwd!
Tegen eenige Winterswijkers werd weer proces-verbaal opgemaakt wegens overtreding van de genoemde verordening. De afscherming van deuren en ramen deugde niet, terwijl in enkele andere gevallen eerst licht werd ontstoken en daarna pas verduisterd. Als er in dezen donkersten tijd van het jaar door alle inwoners niet met de groots mogelijke zorgvuldigheid wordt toegezien, dat geen lichtschijnsel, hoe zwak ook, van buitenaf waarneembaar is, moet de periode rond Kerstmis welhaast een record-aantal bekeuringen opleveren.
Zo lanzamerhand gaat de burger merken dat een oorlog meer is dan alleen maar de strijd aan het front. De hele structuur van het maatschappelijk gebeuren wordt ontwricht. Men zal zich beperkingen moeten opleggen en hoewel men aan het begin van 1941 nog niet wist hoe erg het wel zou worden, toch kreeg men te maken met schaarste, die tot gevolg had dat men bij het kopen van allerlei artikelen naast geld, ook bonnen moest overleggen. De distributiebonnen werden een waardevol goed. Niemand in Winterswijk zal dan ook onderstaande bekenmaking alleen maar voor kennisgeving hebben aangenomen:
UITREIKING VAN DIVERS DISTRIBUTIEBESCHEIDEN
De uitreiking van:
ALGEMEENE BONKAART
BROODKAART
BLOEMKAART
ZEEPKAART voor kinderen
en EXTRA KAARTEN voor
zwaren cen zeer zwaren arbeid
zal plaats vinden in
SCHOOL L (Sleeswijk)
op de navolgende dagen v.m. van 10 tot 1 uur en n.m. van 1 tot 5 uur.
Maandag 6 Januari v.m. van 10 tot 1 uur voor bewoners van:
Atjehstraat, Balinkeschstraat, balistraat, bankastraat, berkenstraat, Beukenhorstweg, Beuken straat, beuzenesch, Bloemstraat, Bocholtschestraat, Bossche steeg, Boterstraat, Burg.van Nispenstraat, Delistraat, Dingstraat, Eelinkstraat, Eikenstraat, Emmastraat, Freule van Dorthstraat.
In tijden van nood wordt de mens vindingrijk. En nood was er, in de winter van 1940-1941, ook al. Steenkool was schaars en dus moest er het hoogste rendement worden uitgehaald. Onderstaand bericht (10 jan.1941) zal dan ook met de grootst mogelijke aandacht door de Winterswijkers zijn gelezen:
ZUINIG STOKEN.
De heer G.Reijnen, Haitsma Mulierweg 25, heeft een vinding gedaan, om van een haard of kachel de meeste warmte te krijgen. Aan den achterkant van den haard is een z.g. kacghelpijpcirculatie aangebracht, welke in niet geringe mate bijdraagt tot de verwarming van een vertrek, terwijl er toch normaal gestookt kan worden. De meeste rookafvoer en warmte gaan dus niet direct in den schoorsteen doch circuleeren eerst geruimen tijd in den kringloop der achter den haard besvestigde pijpen.
In de eerste jaren van de oorlog werden de nederlandse Joden nog enigszins met rust gelaten al werden hun wel beperkingen opgelegd. Maar de touwtjes werden steeds strakker aangehaald. De Duitse bezetter kreeg deze bevolkingsgroep langzamerhand geheel in haar macht. velen onderkenden het gevaar nog niet, men wist toen nog niet wat er uiteindelijk zou gebeuren. Een van de stappen op weg naar de gaskamers en concentratiekampen was de volgende oproep (17 jan 1941):
AANMELDINGSPLICHT VOOR JODEN
Ieder, die afstamt van ten minste een grootouder van vol-Joodschen bloede, erbij betrokken.
Het verordeningenblad bevat een verordening van den Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandsche gebied betreffende den aanmeldingsplicht van personen van geheel of gedeelteijk Joodschen bloede.
Volgens deze verordening moeten degenen, die geheel of gedeeltelijk van Joodschen bloede zijn en hun verblijf hebben in het bezette Nederlandsche gebied, aangemeld worden overeenkomstig de navolgende bepalingen.
1. In den zin van de verordening wordt een persoon als geheel of gedeeltelijk van Joodschen bloede beschouwd, indien hij van ten minste een naar ras vol-joodschen grootouder stamt.
2. Een grootouder wordt zonder meer als vol-Joodsch aangemerkt, wanneer deze tot de Joodsch-kerkelijke gemeenschap behoord heeft of behoort.
Bij twijfel of een persoon als geheel of gedeeltelijk van Joodschen bloede moet worden aangemerkt, beslist daarover op gedaan verzoek de Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandsche gebied of de door hem aangewezen instantie.Tegen deze beslissing is geenerlei voorziening toegelaten.
Al in de eerste jaren van de bezetting kwamen er tal van maatregelen die in het begin nog als een ongerief werden beschouwd en die later uitgroeiden tot een last die steeds moeilijker te dragen werd. Wie zich wilde verplaatsen was aangewezen op het openbaar vervoer. Bussen en treinen zaten geregeld stampvol. En het werd steeds moeilijker:
DE BUSSEN DER GELD.TRAM RIJDEN OP HOUTGAS
Vandaag reden hier bussen van de Geldersche Tramwegen door de straten, die de opmerkzaamheid van alle voorbijgangers trokken door het feit, dat het z.g. "tandem-bussen" (twee bussen aan elkaar gekoppeld) waren, terwijl achter de voorste bus een aanhangsel was bevestigd. Wie op de hoogte was van zijn tijd begreep dat dit aanhangsel een houtgrasgenerator was en dat voor zijn oogen een G.T.M.-bus reeds, die niet met benzine of olie, maar met houtblokjes gestookt wordt.
Zooals wij reeds meldden, gaat heden, Vrijdag de nieuwe dienstregeling der Gelderesche Tramwegen in. Op eenige trajecten, o.a. Winterswijk - Enschede wordt de rijtijd, in verband met het gebruik van houtgas, tot 1 uur en 50 minuten verlengd.
Steeds meer maatregelen van de Duitse bezetter waren er op gericht de Nederlanders in hun doen en laten te beperken. Een van de middelen daartoe was de uitvoering van het persoonsbewijs. Een bericht uit de krant van 29 Jan.1941:
PERSOONSBEWIJZEN
Worden met ingang van 1 maart a.s. ingevoerd.
Twee foto’s, drie vingerafdrukken en een reeks persoonlijke gegevens.
In de "Nederlandsche Staatscourant" is opgenomen ’n uitvoeringsbesluit van den secretaris-generaal van het Departement van Binnenlansche Zaken nopens het besluit tot uitvoering van persoonsbewijzen. Hierbij wordt bepaald, dat persoonsbewijzen zullen worden ingevoerd met ingang van 1 Maart 1941.
Vastgesteld zijn:
Model 1: persoonsbewijs voor een Nederlander,
Model 2: persoonsbewijs voor een Nederlandsch onderdaan, bedoel in de Wet van 1o februari 1910 (Staatsblad no.55) sedert gewijzigd;
Model 3: persoonsbewijs voor een vreemdeling.
Omtrent ieder in het bevolkingsregister opgenomen persoon, die 15 jaar of ouder is, worden uitsluitend aan de hand van de persoonskaart, de nat te noemen gegevens op een persoonsbewijs ingevuld:
1. de geslachtsnaam;
2. de voornamen;
3. dag,maand en jaar van geboorte;
4. geboortegemeente, met aanduiding van de prvincie;
5. land van geboorte;
6. nationaliteit
7. burgerlijke staat;
8. het beroep;
9. adres in de gemeente;
10. geslacht.
Het was verboden om naar de Engelse zenders te luisteren. In 1941 mocht men nog wel een radiotoestel in huis hebben, maar niet afstemmen op buitenlandse zenders. Dat de Nederlanders dat verbod aan hun laars lapten, blijkt uit een bericht van 5 febr.1941:
WAARSCHUWING TEGEN HET LUISTEREN NAAR VERBODEN ZENDERS
Vna Duitsche zijde wordt eens de aandacht gevestig op het verbod tot het luisteren naar Buitenlandse radiozenders.
Daarom wordt er nogmaals aan herinnerd, dat men alleen mag luisteren naar uitzendingen uit:
1.Duitsland
2. Het pretectoraat Bohemen- Maravie
3. het generaal- gouvernement Polen
4. De stations in de bezette gebieden.
En hoewel het natuurlijk in de beoordeeling door den rechter een verschil zal maken of iemand nu geluisterd heeft naar een Engelschen zender of naar een concert uit Boedapest, vastgesteld moet worden, dat het alles verboden is.
En dan is er op eens de bekende februaristaking. Er wordt geprotesteerd tegen o.a. de Jodenvervolging. Amsterdam is het centrale punt. De Duitse bezetter slaat hard toe. In een officiele bekendmaking wordt de Joden de schuld gegevn. De bevelhebber van de weermacht kondigt strenge maatregelen aan:
BEKENDMAKING VAN DEN BEVELHEBBER DER WEERMACHT
’s Gravenhage, 26 februari.
1. In overeenstemming met den Rijkscommissaris voor het bezette Nederlansche gebied heb ik voor de provincie Noord-Holland, gezien den politieken toestand van het oogenblik, de uitvoerende macht op mij genomen.
2. De tenuitvoering draag ik den luitenant-generaal van het luchtwapen Siburg, bevelhebber in den Luftgau Holland op. Hij handelt volgens mijn aanwijzingen.
3. Ik beveel:
a. In alle openbare en particuliere bedrijven moet Donderdag 27 Febr. des morgens den arbeid in vollen omvang weder begonnen zijn.
b. Optochten, vergadderingen, samenscholingen en demonstraties van elken aard, in het bijzonder op openbare straten en pleinen, alsook in bedrijven, zijn verboden.
c. Aan de gezamelijke Nederlandse politieke parijten is met onmiddelijken ingang in de provincie Noord-Holland tot nader order elke activiteit verboden, in het bijzonder het dragen van uniformen en insignes van elken aard.
4. Handelingen in strijd met deze lastgevingen en met alle maatregelen, die door den met de tenuitvoerlegging belasten bevelhebber genomen worden, zijn aan de Duitsche krijgswetten onderworpen en worden door Duitsche krijgsgerechten berecht.
Voorts wordt, in zoover niet nog ernstiger strafwetten overtreden worden, in het bijzonder gestraft wie tot staking ophitst of daartoe uitlokt of den arbeid neerlegt, met tuchthuisstraf tot 15 jaren.
Zijn voor de Weermacht belangrijke bedrijven, waartoe alle vitale bedrijven behooren, in geding, dan kan tot op de doodstraf gegaan worden.
De bevelhebber van de weermacht in Nederland:
FR.CHRISTIANSEN
Generaal der vliegers.
Ondertussen vechten de Duitse troepen op tal van fronten. In Joegoslavie en griekenland worden verwoede gevehten geleverd. Joegoslavie geeft zich op 11 april over:
JOEGOSLAVIE GEEFT ZICH OVER
HEDEN, VRIJDAGMIDDAG 12 UUR TRAD CAPITULATIE IN WERKING
In den afgeloopen nacht omstreeks 2 uur bereikte ons het A.N.P.-bericht: het Joego-Slavische leger geeft zich over!.
Langs alle telefoon- en telegraaflijnen van heel Europa trilde vannacht dit belangrijke bericht, dat wederom bewijst, over welk een enorme militaire vermogens het groot Duitsche leger beschikt. Volgens de officieele tekst luidde het bericht als volgt:
BERLIJN (D.N.B.) - 17 April te 21.00 uur heeft het geheele Joego-slavische leger, voor zoo ver nog niet ontwapend, onvoorwaardelijk de wapens neergelegd.
De capiltulatie treedt 18 April te 12.00 uur in werking (A.N.P.)
De Duitsers gaan steeds meer doen aan volksopvoeding. Dat wordt steeds meer merkbaar. Daarvoor hebben zij de pers nodig en een journalistenbesluit kan dan ook niet uitblijven. De pers komt onder staatstoezicht te staan. Enkele fragmenten uit een bericht hierover:
Zaterdagmiddag is te Utrecht een vergadering gehouden van het Verbond v. Journalisten ter gelegenheid van het afkondigen van het Journalistenbesluit
VOLKSOPVOEDING EN - VOORLICHTING WORDEN STAATSZAAK.
Op deze bijeenkomst sprak allereerst de Secretaris- Generaal van het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten, dr. T. GOEDEWAAGEN.
Deze wees er op, hoe de liberale staat het onderwijs, de opvoeding van de jeugd dus, onder staatscontrole stelde, met heilzame gevolgen voor het beschavingspeil van ons volk.
Thans in de nieuwe tijd, zal men ook de volksopvoeding via pers, radio en film onder controle gaan stellen. De overheid wil door middel van het Journalistenbesluit den journalist onder haar toezicht hebben, hem leiding geven, hem voor misstappen behoeden.
Maar op die basis van verantwoorde eenstemmigheid en gelijkgerichtheid eischt zij van hem, dat hij in rijke variatie zijn vrijheid aan den dag legt ten bate van de leidende volksche idee onzer dagen.
NIEUWE RICHTLIJNEN VOOR DEN JOURNALISTIEKEN ARBEID.
Hierna sprak de directeur van het perswezen, de heer N.Oosterbaan.
Deze gaf eenige algemeene richtlijnen om den journalist te helpen zijn taak te vervullen:
1. De bouw van het nieuwe Europa berust op de vrije samenwerking van gelijk gerechtigde volksgemeenschappen, staande onder de oppeleiding van Adolf Hitler, Fuhrer aller Germanen.
2. Tot het bereiken van het groote doel: de bundeling van alle Germaanse krachten, wordt in de Nederlandsche pers doorloopend actieve aandacht geschonken aan de cultureele, economische en militaire mogelijkheden, welke de aaneensluiting der Germaansche volken biedt.
7. Een beter begrip zij door de pers aangekweekt voor de positie van den bodembewerker, wiens arbeid de natie voedt. Ons raszuiver boerendom is de belangrijkste drager der volksgemeenschap.
8. De door eenzijdige verstandaanbidding ontstane minachting voor den handenarbeid, dient in de pers met kracht te worden bestreden. Eerbied voor den arbeid en afkeer van een parasitair bestaan een ieder ingeprent.
9. De pers verstrekt door doeltreffende artikelen en verhalen bij de jeugd den zin voor orde, tucht en kameraadschap.
10. Wil de pers haar verantwoordelijke taak als mede-opvoedster des volks met vrucht kunnen uitoefenen, zoo zal zij, naast het vereischte zelfrespect den eerbied van iederen Nederlander moeten verwerven. Voorwaarde daartoe is, dat zij in hechte solidariteit en onwakelbare waarheidsliefde haar arbeid verricht, deloyale methoden uit haar midden bant en met vaste hand de openbare meening in de juiste richting helpt stuwen.
En dan, op zondagmorgen 22 juni gebeurt er iets waarop veel Nederlanders hebben gehoopt. De Duits-Russchische betrekkingen zijn dusdanig verstoord ( met het Duits-Russchische niet-aanvalsverdrag beoogde Hitler alleen maar dat hij zijn handen vrij zou hebben om andere volken te onderwerpen) dat Duitsland heeft besloten Rusland aan te vallen. Nederland krijgt weer hoop. Want nu staat Engeland niet meer alleen in haar strijd im Hitler en de zijnen een nederlaag toe te brengen. Nu krijgt Duitsland het moeilijk. Goed, het zal in het begin wel enkele successen boeken, maar het gaat er aan ten onder. Met welgevallen lezen de goede Nederlanders proclamaties van deze zondagmorgen. Ook krantenberichten ( gecensureerd uiteraard) maken er melding van.
DUITSE TROEPEN RUKKEN RUSLAND BINNEN
FINNEN EN ROEMENEN STRIJDEN AAN DE ZIJDE VAN DUITSCHLAND
Hitler motiveert zijn beslissing in een proclamatie aan het Duitsche volk.
Zondagochtend is bij het aanbreken van den dag de strijd aan de Duitsch-Russische grens ontbrand. Naar in het Duitsche weermachtsbericht wordt medegedeeld, zijn toen de gevechtshandelingen begonnen.
Eenige uren later, om half zes, werd door Rijksminister Goebbels de oproep van den Fuhrer aan het Duitsche volk voor de radio voorgelezen, waarin Hitler zijn beslissing motiveert.
Te zamen met de Duitsche troepen hebben het Finsche en Roemeensche leger den strijd tegen de Sovjet-Unie aangebonden, waardoor er, zoals Hitler in zijn proclamatie heeft verklaard, een front tot stand is gekomen van de Noordelijke IJszee tot de Zwarte zee. Ook Italie beschouwt zich als in oorlog met Rusland en verder heeft Slowakije de betrekkingen met de Sovjet-Unie verbroken en de zijde van Duitschland gekozen, terwijl het afbreken der diplomatieke betrekkingen tusschen Bulgarije en de Sovjet- Unie ieder oogenblik te verwachten is, aldus meldt Stefani uit Rome.
We schreven het reeds: de pers werd onder toezicht geplaatst van de staat. Dat was het begin van het einde van veel kranten. Ook van de Nieuwe Winterswijkse Courant, waarvan bekend was dat difrectie en redactie de bezetter vijandig gezind waren en slechts node de verschillende bekendmakingen plaatsten die als "verplichte bekendmakingen"werden aangeboden. Op maandag 29 september was het zover, de NWC kreeg een verschijningsverbod. Op deze wijze werd dat verbod bekendgemaakt:
MEDEDEELING
Ons bereikte de officieele kennisgeving, dat de
NIEUWE WINTERSWIJKSCHE COURANT
VANAF 1 OCTOBER A.S. VERBODEN IS,
in verband met de huidige reorganisatie der pers in Nederland.
Voor de vele blijken van medeleven, welke wij telefonisch en op andere wijze ontvingen, zeggen wij hartelijk dank.
Voorts danken wij onze abonnee´s en adverteerders voor het genoten vertrouwen gedurende ruim VEERTIG JAAR, in welk tijdsbestek ons blad mocht uitgroeien tot een gezond plaatselijk orgaan.
TERUGBETALING VAN ABONNEMENTSGELD
Zij, die leesgeld betaald hebben voor een langere periode dan tot 1 October a.s. kunnen het teveel betaalde terug ontvangen.
Uitbetaling hiervan vindt plaats uitsluitend op vertoon van kwitantie van 9-12 en 1.30-6 uur.
(Zaterdags van 9-12.00 uur) aan ons kantoor Burgemeester Bosmastraat.
DE UITGEVER
Het gaat niet goed met Duitsland. Dat merken de Duitsers aan het oorlogsfront, dat merkt het thuisfront. Hoewel Hitler al enige maanden gelden heeft gezegd dat de inneming van Stalingrad slechts nog een kwestie van afwerken was, is die stad nog steeds niet gevallen. Erger nog, de Duitse troepen raken omsingeld. Maar Hitlet houdt, voor het oog van de wereld, een opgewekte nieuwjaarsrede aan het begin van 1943, al is het niet meer zo dat hij gewag kan maken van grote successen. De Duitse propagandamachine, meesterlijk geleid door Gobbels, weet altijd wel lichtpuntjes te vinden, zoals uit de red blijkt:
DE FUHRER
DIT JAAR ZAL NIET MOEILIJKER ZIJN DAN DE VOORGAANDE JAREN
Het nationaal-socialistische Duitschland zal nooit capituleeren en nooit overwonnen worden.
Hoofdkwartier van den Fuhrer, 1 Jan.
Bij de jaarswisseling heeft de Fuhrer een nieuwjaarsgroet gericht tot het Duitsche volk, waarin hij o.m. zegt:
Voor de vierde maal dringt mij het lot, den Nieuwjaarsoproep tot het Duitsche volk te richten. In deze vier jaar is het echter ook het Duitsche volk duidelijk geworden, dat het in dezen strijd, die ons, zooals zoo vaak in de Duitsche geschiedenis, door de hebzuchtige oude vijanden was opgedrongen, werkelijk gaat om te zijn of niet te zijn.
Scherp en duidelijk wees de Fuhrer het internationale jodendom aan als den voornaamsten aanstichter tot dezen oorlog.
Verder verklaarde de Fuhrer o.m. dat ’r nationaal-socialistische Duitschland noch overwonnen zal worden, noch ooit van zins is te capitlueeren, maar dat het integendeel vastbesloten is, vervuld door den geest van den grootsten tijd der Duitsche historie, dezen strijd slechts te eindigen met een duidelijke overwinning. De veiligste waarborg voor deze gezindheid en de kracht van den daarvoor noodigen wil, wordt geboden door de nationaal-socialistische partij met haar organisaties en vooral door het door de partij opgevoerde bolk.
Tenslotte verklaarde de Fuhrer: Eenmaal zal in dezen strijd een mogendheid als eerste vallen. Dat dit niet Duitschland is, dat weten wij. Zoo zal dan eindelijk die lange vrede komen, waarnaar wij burig verlangen ten behoeve van den grooten opbouw van onze volksgemeenschap en daarmede als eenige waardige dank voor onze doode helden.
De arbeidsinzet gaat door. Steeds meer Nederlanders worden gedwongen in Duitsland te gaan werken. Ze moeten nog blij zijn dat ze niet naar het front hoeven, zo is de Duitse redenering:
Op een gemeenschappelijke vormingsbijeenkomst van de NSB en de N.S.D.A.P., welke zondag te ’s-Hertogenbosch is gehouden, heeft de leider van het Arbeidsbereich der N.S.D.A.P.in Nederland, Hauptdienstleiter Schmidt, aldus lezen wij in de Deutsche Zeitung, verschillende actueele problemen besproken en een beroep gedaan op medewerking en begrip.
Betreffende de inzet van Nederlandsche arbeiders in Duitschland wees spr. er op, dat de gerechtigheid verlangde, dat ook de beter gesitueerde lagen hun aandeel leverden. Men zou daarom volgens leeftijd en geboortejaar te werk moeten gaan om allen, wier arbeidskracht niet doelmatig werd gebruikt, tot werknemen in Duitschland te brengen.
Wanneer in bepaalde Nederlandsche kringen daartegen stemming wordt gemaakt, dan moet men tegen diegene zeggen: "wanneer de Duitsche soldaten duizend kilometers van hun vaderland verwijderd strijden en de Fuhrer niet de bedoeling heeft hen tot soldaten te maken, kan men dan toch zeer wel verlangen, dat de Nederlanders werk in het Rijk aannemen. Deze kleine onaangenaamheden en die korte verwijdering moet ieder maar op den koop toenemen.
Het thuisfront wordt er langzamerhand op voorbereid dat het bij Stalingrad wel eens mis kan gaan (Lochemse Courant 26 Febr.1943):
HET ZESDE LEGER BIJ STALINGRAD STRIJDT TEGEN EEN VERPLETTERENDE OVERMACHT
Bruggehoofd Woronesj ter verkorting van het front ontruimd. - Troepen der As trekken zich terug uit Tripolis.
Uit het hoofdkwartier van den Fuhrer maakte het opperbevel der weermacht gisteren bekend:
Ter verkorting van het front werd het bruggehoofd Woronesj systematisch en zonder vijandelijken druk ontruimd.
In den sector ten zuiden van de stad viel de vijand over een breed front aan; hij werd echter op bloedige wijze afgeslagen.
In Stalingrad hecht het zesde leger in heldhaftigen en opofferenden strijd tegen een verpletterende overmacht onsterfelijken roem aan zijn vaandels. Formaties van de Roemeensche twintigste divisie Infanterie en eerste divisie Infanterie en eerste divisie cavalerie strijden met haar Duitsche kameraden tot het laatste en deelen in vollen omvang in dezen roem.
En op 3 februari 1943 is het dan zover; de Duitse troepen in Stalingrad capituleren:
HET OFFER VAN STALINGRAD WAS NIET VERGEEFSCH
De helden stierven, opdat Duitschland leve!
Uit het hoofdkwartier van den Fuhrer, 3 febr. - Het opperbevel van de weermacht maakt bekend:
De strijd om Stalingrad is ten einde. Hun eed aan het vaandel tot den laatsten ademtocht getrouw is het zesde leger onder de voorbeeldigde leiding van generaal veldmaarschalk Paulus voor de overmacht van den vijand en de ongunstige omstandigheden bezweken.
De tweemaal door den tegenstander verlangde overgave werd trots afgewezen. Onder de hakenkruisvlag, die op de hoogste ruine van Stalingrad, tot ver in den omtrek zichtbaar, werd geheeschen voltrok zich het laatste gevecht. Generaals, officieren, onderofficieren en manschappen, vochten schouder aan schouder tot de laatste patroon. Zij stierven opdat Duitschland leve. Hun voorbeeld zal zijn invloed uitoefenen tot de verste tijden, alle onware Britsche propaganda ten spijt. De divisies van het zesde leger zijn echter reeds bezig opnieuw te ontstaan.
Ondertussen wordt het verzet tegen de Duitse bezetter steeds groter, hetgeen weer maatregelen van Duitse zijde tot gevolg heeft: (Loch.Courant 16 febr.1943);
BEKENDMAKING
Der hohere SS-und Polizeifuhrer deelt mede:
Op Dinsdag 9 februari 1943 in den laten namiddag is de echtgenoote van den secretaris-generaal Reydon op beestachtige wijze in haar woning door twee schiten vermoord. De later thuis komende secretaris-generaal werd eveneens met drie schoten overvallen en hierdoor zwaar gewond.
In Haarlem is Woensdag 10 Februari en W.A.-man, die terugkeerde van de begrafenis van generaal Seyffardt, op straat neergeschoten.
BESCHIKKING
In de steden Amsterdam en Den Haag wordt tot nader order het sluitingsuur der cafe’s en openbare gelegenheden tot 19 uur en het begin van het tijdvak waarin men zich niet op straat mag bevinden, tot 20 uur vervroegd. Voor de overige gemeenten blijft de bekendgemaakte algemeene regeling van kracht. Overtredingen worden op grond van de in den aanvang vermelde verordening gestraft.
De Commissaris-Generaal voor de Veiligheid
w.g.Rauter
SS-Gruppenfuhrer en luitenant-generaal der Politie.
De Duitsers zoeken en vinden handlangers, die hen helpen de zaken in bezet Nederland tot een goed einde te brengen. Zo wordt de gehate Landwacht geboren:
NEDERLANDSCHE LANDWACHT INGESTELD
In het verband der Waffen SS,
Officieel wordt medegedeeld, dat in het verordeningsblad de volgende verordening is gepubliceerd (niet-officieel vertaling):
Op grond van art.5 van het decreet van den Fuhrer in zake de uitoefening van de regeeringsbevoegdheden in Nederland van 18 mei 1940 (rgbi is 778) bepaal ik:
Art.1.1. De "Landwacht Nederland", bij afkorting "Landwacht" genoemd is een territoriale landsverdedigingsorganisatie die ten doel heeft binnen- of buitenlandsche vijanden in Nederland at te weren.
2. De Landwacht wordt in overeenstemming met den Leider der Nationaal-Socialistische Beweging der Nederlanden in het kader der Waffen-SS opgesteld, zij ressorteert onder den Hoheren SS-und Polizeifuhrer en onder de door hem aangewezen commandoposten.
De schaarste wordt steeds nijpender. In het oosten van het land is er nog genoeg te eten. In grote drommen komen etenhalers uit het westen naar de Achterhoek. Tabak is een zeer gewild artikel, want op de distributiebonnen wordt steeds minder verstrekt. Blijkbaar zijn er hier en daar nog wat sigaren:
OP "TABAK 12 B" ALLEEN SIGAREN
Van 14 t/m 20 Maart zijn twee bonnen der tabakkaart aangewezen, en wel de nummers 12A en 12B. In afwijking van de tot nu toe gevolgde regeling zal een van deze bonnen uitsluitend recht geven op het koopen van sigaren. Er is namelijk bepaald, dat de met "Tabak 12A" gemerkte bon van de tabakskaart recht geeft op het koopen van 20 sigaretten, 10 cigarillos, 5 sigaren of 25 gram kerftabak, en de met "Tabak 12B" gemerkte bon op het koopen van 5 sigaren. Ook cigarillos zullen op dezen bon dus niet verkrijgbaar zijn.
Op 23 maart 1943 meldt de Lochemse Courant dat Duitse duikboten een enorme prestatie hebben verricht:
Hoofdkwartier van den Fuhrer. 20 Maart.
Het opperbevel der weermacht deelt mede:
De in het weermachtbericht van 19 Maart gemelde operaties, door onze duikboten in het noorden van den Atlantischen Oceaan ondernomen tegen een zwaar geladen, in oostelijke richting varend, vijandelijk konvooi, hebben geleid tot de grootste en succesvolste gevechtshandelingen die tot dusverre in den duikbootoorlog zijn voorgekomen. In dagenlangen, verbitterden strijd tegen de torpedobootjagers, korvetten en vliegtuigen van het vijandelijke escorte brachten onze duikboten van dit eene konvooi 32 schepen met een gezamelijken inhoud van 204.000 ton en een torpedobootjager tot zinken.
De verzetsbeweging zit niet stil in Nederland. Er worden hoge foutieve Nederlanders geliquideerd. Gevolg: hard ingrijpen van de Duitse bezetter (5 oktober 1943):
NEGENTIEN DOODVONNISSEN GEVELD
Straf voor moord op Gen.Seyffardt, oud-minister Posthuma e.a.
Naar de Hohere SS-und Polizeifuhrer Nordwest mededeelt heeft het Polizeistandgericht Amsterdam den 30-sten September 1943 de volgende Nederlanders ter dood veroordeeld:
1.den joodschen student in de medicijnen LEO FRIJDA uit Amsterdam, geb.1 Augustus 1923 te Amsterdam;
2. den student in de biologie (halfjood) HANS KATAN uit Amsterdam, geb. 9 Augustus 1919 te Hilversum;
3. den student SAPE KUIPER uit Delft, geb.3 Februari 1924 te Arnhem;
4. den natuurkundeleraar JOHANNES VAN MIERLO uit Nw. Amstel, geb. 21 Oct. 1907 in Den Helder;
5. den gymnastiekleraar HENRI H. GEUL uit Amsterdam, geb.12 Mei 1916 te Blora op Java;
19. den student in de medicijnen JOHANN ROEMER uit Amsterdam, geb.24 Febr.1921 te Amsterdam.
De doodvonnissen zijn na onderzoek van de gratiekwestie in de vroege ochtend van den 1sten October 1943 voltrokken.
Het terugvoeren van Nederlandse soldaten in krijgsgevangenschap heeft tot gevolg dat er in het hele land beroering ontstaat. Maar de Duitse bezetter slaat hard terug:
BEKENDMAKING
De Hohere SS- und Polizeifuhrer Nordwest deelt mede:
Onder den indruk van de ingrijpende maatregelen, die het politiestandrecht medebrengt, is in den loop van Maandag de rust in het geheel land hersteld en zijn de nog bestaande stakingshaarden uitgeroeid. De bewakingstroepen der S.S. en politie hebben op den derden dag na de afkondiging van het standrecht volgens de bevelen in verscherpte mate ingegrepen. De standgerechten velden opnieuw een reeks doodvonnissen, welke onverwijld ten uitvoer werden gelegd. In een provincie in het noorden van het land verzetten zich Marxistische elementen onder de plattelandsbevolking tegen het ordenende ingrijpen der politie. In overeenstemming met de bepalingen van het politiestandrecht maakte deze gebruik van de wapenen en schoot degenen, die actieven tegenstand boden, neer.
Der hohere SS-und Polizeifuhrer Nordwest
gez.Rauter,
SS-Gruppenfuhrer und Generalleutnant der Polizei.
De Nederlandse soldaten, die na de strijd in de meidagen van 1940 als krijgsgevangen werden beschouwd maar gewoon naar huis konden gaan, moeten zich weer in krijgsgevangenschap begeven. Een bekendmaking in de krant van 30 april 1943:
BEKENDMAKING
De Wehrmachtbefehlshaber in de Niederlanden General der Flieger Fr.Christiansen, maakt het volgende bekend:
De Wehrmachtbefehlshaber in den Niederlanden beveelt derhalve, dat de leden van het voormalige Nederlandsche leger terstond opnieuw in krijgsgevangenschap worden weggevoerd. Hij zal de betrokken personen in de dagbladpers tot persoonlijke aanmelding oproepen. Wie aan den oproep van den Wehrmachtbefehlshaber geen gevolg geeft of tracht, zich op andere wijze aan de krijgsgevangenschap te onttrekken, moet op de strengste maatregelen rekenen. Dit geldt eveneens voor personen, die de betrokkenen bij dergelijke pogingen ondersteunen. Allen, die thans in krijgsgevangenschap moeten terugkeeren, hebben dit uitsluitend aan de ophitsers te danken, die door hun misdadig gedrag dezen maatregel noodzakelijk maakten.
De geallieerden boeken na de landing in Italie het ene succes na het andere. Italie is oorlogsmoe, Mussulini is afgezet. In september capituleert het Italiaanse leger, de Duitsers in Italie blijven verbitterd doorvechten. Maar de klap komt hard aan als bekend wordt gemaakt dat Italie heeft gecapituleerd, al zegt "Berlijn" dat het niet verrast is:
Het D.N.B. meldde gisteravond uit Berlijn:
De officieele Britsche berichtendienst heeft hedenavond uit het hoofdkwartier van generaal Eisenhower bekend gemaakt, dat de Italiaansche regeering de onvoorwaardelijke capitulatie van de Italiaansche strijdkrachten heeft aangeboden.
Eisenhower heeft, volgens dit bericht, de capitulatie aanvaard en Italie een militairen wapenstilstand toegestaan, welke door zijn vertegenwoordiger en een lasthebber van maarschalk Badoflio is onderteekend. Dew apenstilstand is met de onderteekening terstond van kracht geworden.
Sedert den misdadigen aanval op den Duce op 25 Juli en den met de Engelschen en Amerikanen voorbereiden putsch ter verwijdering van de aan het bondgenootschap trouwe fascistische regeering was de Duitsche leiding voorbereid op dit openlijke verraad van de huidige Italiaansche regeering en zij heeft derhalve alle vereischte militaire maatregelen genomen. De verraderlijke aanslag op de verdedigers van Europa zal ten slotte precies zoo mislukken als alle soortgelijke ondernemingen.
Ook Nederland heeft zo langzamerhand te lijden van de Engelse en Amerikaanse luchtaanvallen (25 febr.1944):
NIJMEGEN , ENSCHEDE EN ARNHEM DOOR BOMAANVALLEN ZWAAR GETROFFEN.
465 DOODEN EN 400 ZWAAR GEWONDEN.
Formaties Britisch-Amerikaansche bommenwerpers ondernamen in de middaguren van Dinsdag 22 Februari aanvallen op verscheiden plaatsen in het oosten des lands. Vooral de steden Enschede, Nijmegen en Arnhem werden zwaar getroffen. Het totale aantal slachtoffers kan thans nog niet worden opgegeven. Donderdag waren 465 dooden geborgen. Ongeveer 400 zwaargewonden zijn in ziekenhuizen en nood-ziekenhuizen opgenomen. Ook het aantal lichtgewonden is zeer groot.
In de drie steden werden meer dan .3000 huizen totaal verwoest. Rekening moet worden gehouden met een stijging van het aantal slachtoffers onder de Nederlandsche burgerbevolking, daar hoofdzakelijk dichtbevolkte woonwijken getroffen werden en de bergingswerkzaamheden ten gevolge van den grooten omvang van het getroffen gebied zeer tijdrovend zijn.
Maar nog altijd kan men zich melden bij de Waffen SS (Adv.12 mei):
GEDECOREERD!
Toen hij voor de eerste maal het uniform der Waffen SS aanhad, stapte hij trotsch als een pauw door de straten. Hij vertrok naar het front en kwam gedecoreerd terug. Nu was hij niet langer zoo maar een doodgewoon soldaat. Wat was hij trotsch op zijn onderscheiding - en met recht!
Doe als hij: maak iets van Uw leven! Vul onderstaande bon in, U ontvangt dan nadere inlichtingen.
------------------------------------------------------------------------------------
Naam:
Adres:
Woonplaats:
verzoekt toezending eener brochure over de Waffen SS.
------------------------------------------------------------------------------------
Uitknippen en inzenden aan Ersatz- kommando Niederlande,
Korte Vijverberg 5, Den Haag
Op 16 meu staat al wel vast dat de invasie niet meer lang op zich zal laten wachten. Dan weten ook de machthebbers in Berlijn, getuige het volgende bericht:
DE INVASIE NABIJ?
In Berlijn is er de aandacht op gevestigd, dat in het officieele weermachtsbericht voor het eerst is gezegd dat de invasie wordt verwacht. In het weermachtbericht van Zaterdag komt nl. deze zonsnede voor: "De aanhoudende sterke aanvallen van Britisch-Amerikaansche bommenwerpers op de bezette gebieden in het westen kunnen als voorbereiding van de invasie beschouwd worden. In den tijd van 1 to 10 Mei verloor de vijand daarbij 182 vliegtuigen, waaronder 120 viermotorige bommenwerpers".
Men wijst er te Berlijn op, dat aan de onzekerheid wel eens binnen niet al te langen tijd een einde zou kunnen komen. De natuurlijke omstandigheden zijn in de komende dagen gunstiger dan over eenigen tijd: de nachten worden niet door maanlicht verhelderd en de hooge vloed is gunstig voor landingsoperaties aan het vlakke strand.
En dan, op 6 juni, landen de Britten, Canadezen en Amerikanen in Normandie, D-day. De onderdrukte volkeren halen opgelucht adem. Het is er dan toch eindelijk van gekomen. Een, wat verminkt eerste bericht hieronder:
LANDINGSTROEPEN AAN DE MONDING VAN DE SEINE; GEVECHTEN MET OORLOGS LANDINGSSCHEPEN.
Bombardementen op Le Have, Calais en Duinkerken.
Hoewel de geallieerden wat achter liggen op het schema, weten ze hun posities in de eerste dagen na 6 juni te versterken. Dat wordt zelfs in het Duitse legerbericht toegegeven.
VAN DE SLAGVELDEN
9-13 Juni
Westen:
In de afgeloopen dagen gelukte het den geallieerden hun positie aan de kust van Normandie te versterken, ondanks de verliezen die zij bij nieuwe ontschepingen door de actie van de Duitsche zee- en luchtmacht leden. De Duitse afweermaatregelen ontplooien zich echter sneller dan tijdens de eerste invasiedagen: reserves konden worden aangevoerd. Tengevolge van de wederzijdse versterking der strijdkrachten kregen de gevechten een zeer fel, hier en daar zelfs een verbitterd karakter. Er ontwikkelden zich tankslagen, welker hevigheid wordt geillustreerd door het het getal van tweehonderd geallieerde tanks, die tijdens de eerste drie invasiedagen stukgeschoten werden. De Duitsche tegenactie verhinderde den geallieerden hun bruggeboofd aanzienlijk te verdiepen. Daarentegen bracht de geallieerde actie tot verbreeding van het gewonnen terrein de verbinding tot stand met de op het schiereiland Cotentin strijdende Amerikanen. De strijd is het hevigst tusschen de monding van de Orne en de monding van de Vire. De stootrichting der geallieerde aanvallen is westelijk, hetgeen erop wijst dat men het schiereiland Cotentin - met de oorlogshaven Cherbourg - wil afgrendelen.
Midden september bereiken de geallieerde troepen ons land. Er vinden luchtlandingen plaats in Brabant. Een deel van het zuiden van ons land wordt bevrijd:
HET WESTELIJK FRONT
Wat in verband met de invasie in Westeuropa reeds eerder was gevreesd is in de laatste dagen werkelijkheid geworden; ons vaderland werd slagveld.
De zwaarste gevechten vinden ongetwijfeld plaats in de omgeving van Eindhoven, waar een geallieerd oprukken van de Belgische grens af gecombineerd werd met de actie van de bij Eindhoven gelande troepen. Vandaag werd er van Duitsche zijde melding van gemaakt, dat een vrij sterke Engelsch- Amerikaansche gevechtsgroep - bedoeld is waarschijnlijk het Britsche tweede leger dat ten Zuiden van de stad geopereerd heeft - Eindhoven binnengedrongen is en dat zich in de stad zeer zware gevechten afspelen.
Volgens Duitsche berichten werden er tweehonderd geallieerde vrachtzweefvliegtuigen door de Duitsche troepen buitgemaakt, waaruit af te leiden valt, dat de aan den grond gezette troepen een aanmerkelijke sterkte hebben.
En dan begint de "Slag om Arnhem", die een van de laatste Duitse militaire successen zal blijken te worden. De aanwezigheid van sterke Duitse pantsereenheden droeg bij tot de nederlaag van de Engelse luchtlandingstroepn. Een felle strijd met zeer veel slachtoffers . Arnhem wordt verwoest, haar bevolking moet evacueren. Op donderdag 21 september het volgende Duitse legerbericht:
Uit het hoofdkwartier van den Fuhrer maakt het opperbevel van de Duitsche weermacht heden bekend:
In Midden-Nederland werd de eerste Engelsche divisie luchtlandingstroepen in het gebied van Arnhem, ondanks ’t feit dat zij vanuit de lucht verder was versterkt, voor het grootste deel vernietigd; de rest werd op een beperkt gebied samengedrongen. Tot dusver werden 2800 gevangenen gemaakt, waaronder de divisiecommandant. Bij Mijmegen staan eigen troepen in zware gevechten met den vanuit het gebied van Eindhoven met tankstrijdkrachten aanvallenden vijand. Ten zuiden van de Scheldemonding gelukte het den ijand een plaatselijke penetratie tot stand te brengen.
Er wordt wereldgeschiedenis gemaakt. Maar de huismoeder krijgt ook te maken met de dagelijkse zorg. Hoe krijgt ze het eten klaar als er geen brandstof meer is:
WEER MINDER GAS IN LOCHEM,BORCULO EN RUURLO
Het Rijkskolenbureau heeft aan de directie van de gasfabriek te Lochem medegedeeld, dat het gasverbruik nog verder ingekrompen dien te worden. Mistdien zal vanaf Vrijdag 22 September alleen nog maar gas worden gegeven van 17 uur tot 19.30 uur.
Dit geldt zoowel voor Lochem als voor Borculo en Ruurlo.
In de gaslooze uren dienen de gaskranen gesloten te zijn.
Nog eenmaal zat het Duitse opperbevel alles op alles op de opmars van de soldaten van de vrije wereld te suiten. Wat bekend zal blijven als het Ardennenoffensief, lijkt in het begin een succes voor de Duitsers te worden maar als de Amerikanen van de schrik zijn bekomen en er versterkingen zijn aangevoerd, veranderd het Duitse succes in een nederlaag. Maar in de eerste dagen zijn de Duitsers hoopvol gestemd:
GROOT DUITSCH OFFENSIEF NOORDELIJK LUXEMBURG
Amerikanen werden volkomen verrast. Hun linies werden onderste boven geloopen.
Het opperbevel der Duitsche weermacht maakte gisteren bekend:
Sterke Duitsche strijdkrachten zijn op den 16den December, ’s morgens om half zes over een breed front vanuit den Westwall na een korte doch geweldige voorbereiding door de artillerie tot den aanval overgegaan en hebben de voorste Amerikaanse linies tusschen het Hooge Ven en het Noordelijke deel van Luxemburg reeds bij den eerste stormloop ondersteboven geloopen. De groote aanvalsslag gaat, beschermd door sterke formaties jachtvliegtuigen, voort. Bijzonderheden zullen pas later bekend worden gemaakt om de nvijand, die volkomen verrast werd, geen aanknopingspunten te geven.
En dan - na vele jaren onderdrukking, gebrek, ellende, moorden en deportaties, is er eindelijk de bevrijding. Op de 30e maart rukken de geallieerde troepen Winterswijk binnen, warm onthaald door de bevolking. De vreugde doet even de vele diepe wonden vergeten. Winterswijk is weer vrij. Er wordt feest gevierd. Na een tijdje komt er ook weer een plaatselijke krant uit: de Nieuwe Winterswijkse Courant, die in de oorlog door de Duitsers werd verboden. Weliswaar een krant in klein formaat, maar het is een vrije krant. Het eerste hoofdartikel is natuurlijk gewijd aan de bevrijding:
ER IS WEER TOEKOMST!
Er is weer een toekomst -deze hartekreet zouden we boven ons eerste hoofdartikel willen zetten, waarmede we de weder-verschijning van ons in 1941 verboden blad in leiden.
Er is weer een toekomst: voor allen, die in druk en beproeving geleefd hebben, in alle beroepen en alle menschenlevens van goeden Nederlandschen stam.
Er hebben wij, in 1940, vijf dagen oorlosstorm beleefd. Toen vijf jaar bezetting. En wat leefden we, vooral op ’t laatst, in moeilijke en vaak bange omstandigheden.
Ook vele burgers van Winterswijk hebben hun deel gehad aan vervolging en concentratiekampen, aan mishandeling en zelfs doodslag. En dat is het ergste, het nooit meer te heelen leed: velen hebben een hun dierbaren mensch voor altijd verloren.
In eerbied gedebken, wij de gevallen burgers, gesneuveld in de Meidagen van 1940, of in later jaren omgekomen in de handen van den vijand.
Hun offer is het grootst geweest. Hun namen moeten in steen gebeiteld worden, want ons nageslacht zal het moeten weten, wie in dezen oorlogstijd de zwaarste beproeving geleden hebben .
N.S.B.en Sicherheitsdienst loeren niet meer aan vensters en deuren. We kunnen vrij-uit spreken en schrijven, we kunnen ons zelf weer zijn.
Dat is de eerste, de directe winst van de bevrijding. En allengs zal zich het economische en sociale leven herstellen, zullen we weer steeds normaler komen te leven. En wanneer de flinken en goeden onder ons Nederlanders er maar hun schouders onder zetten, dan kunnen we in de komende decennia misschien een samenleving maken, die al weer belangrijk beter is dan de maatschappelijke toestand die we in 1940 voor goed verlieten. Er is weer toekomst!
Begin mei is Winterswijk al weer een maand vrij. Maar het westen is nog niet bevrijd. Daar moet de toestand verschrikkelijk zijn. Reden voor de UVV in Winterswijk om alvast voorbereidingen te treffen voor hulp aan kinderen:
HULP AAN KINDEREN UIT HET WESTEN
Hoewel onze hongerende westelijke provincies nog niet bevrijd zijn, worden er reeds maatregelen getroffen, om, zoodra de bevrijding een feit is, een groot aantal kinderen naar het platteland over te brengen.
In 1918 en volgende jaren verwierf ons volk zich den dank van tienduizenden Belgische, Duitsche en Hongaarsche ouders door hetgeen het voor hun kinderen ded.
Meldt U aan in grooten getale. Bemiddeling voor het plaatsen in gezinnen wordt gaarne verleend door
De Unie van Vrouwelijke Vrijwilligers.
In een van de eerste kranten ook deze advertentie:
Op 28 Maart, te midden der gevaren, schonk de trouwe Verbondsgod ons een Zoon en Broertje
GIJSBERT KAREL
Hij was de eerste, die op 31 Maart in bevrijd Winterswijk bij de wettige Overheid in den Burgerlijken Stand werd ingeschreven.
A.W.Wildeman
G.Wildeman-Eerdmans
Dicky
Fenny
Wilhelmus
Winterswijk, 28 Maart 1945
Ondertussen gebeuren er in heel Europa dingen die met gretigheid worden gelezen. Zoasl b.v. deze samenvatting van het voornaamste nieuws in de NWC van 9 mei 1945:
De 8ste Mei is door de geallieerden verklaard tot "V.E.-dag".
Gistermiddag 3 uur hebbe Churchill, Stalin en Truman de geallieerde overwinning officieel voor de radio meegedeeld.
De Duitsche capitulatie voor alle drie de geallieerde grootmachten was Maandag 2 uur 41 Fransche tijd geteekende in generaal Eisenhowers hoofdkwartier.
Denzelfden dag te 7 uur zijn de eerste Britsche troepen West Nederland binnengetrokken. Zij werden in Utrecht verwelkomd met betuigingen van geestdrift, welke die in Parijs op den dag der bevrijding overtroffen.
Juist op V.E. dag is begonnen met de distributie van de door de geallieerden aangevoerde levensmiddelen. De centrale keukens werken weer en twee millioen liter petroleum voor kookdoeleinden zijn in het vooruitzicht. De afvoer van de Duitsche krijgsgevangenen is reeds begonnen. Hun bevelhebber is persoonlijk verantwoordelijk gesteld, dat niet meer op de burgerbevolking werd geschoten en dat de ladigen uit onze dijken werden verwijderd. Hij diende ook de Nederlandsche SS te ontwapenen (die vanuit de Grebbelinie op de voedseltransporten heeft geschoten). Mussert is door Britsche soldaten in Utrecht gearresteerd. Nederland heeft er zich in mogen verheugen dat op den dag der bevrijding de Koningin zich op vaderlandschen bodem bevond. Zij hoorde het nieuws Vrijdagavond van de radio en had aanstonds een huldebetoging der Brabantsche bevolking in ontvangst te nemen. Zaterdagavond heeft zij voor den zender Herrijzend Nederland haar volk toegesproken.
Aan alles is nog gebrek en de kleine advertenties zijn daarvan de bewijzen:
Wie ruilt
(LATER MEER)