Op 28 Maart, te midden der
gevaren, schonk de trouwe Ver-
bondsgod ons een Zoon en
Broertje
GIJSBERT KAREL
Hij was de eerste, die op 31
Maart in bevrijd Winterswijk bij
de wettige Overheid in den Bur-
gelijken Stand werd ingeschreven
A.W.Wildeman
G.Wildeman-Eerdmans
Dicky
Fenny
Wilhelmus
Winterswijk,28 Maart 1945
--------------------------------------------------------------------------
Slachtoffers onder Israelitische medeburgers.
Zooals reeds in de inleiding opgemerkt werd, is deze groep medeburgers wel bijzonder zwaar getroffen. Wij behoeven hier niet uit te weiden over de behandeling en de bestiale wreedheden, die speciaal deze categorie van het nazidom heeft moeten ondervinden; dit is ieder wel bekend. Successievelijk werden de in deze beraamde plannen ten uitvoer gebracht, aanvankelijk tamelijk onschuldig uitziend (meldingsplicht b.v.) later gericht op de volkomen vernietiging van alles, wat maar in de verte van Joodschen bloede was.
Geen bevolkingsgroep heeft zooveel te lijden gehad als juist deze. Reeds vroegtijding begon in onze gemeente hun individueele deportatie, om later georganiseerd collectief doorgevoerd te worden. Toen gingen de deportaties en masse via het Arbeidsbureau naar het Kamp Westerbork, en vandaar naar de gruwelijke massa-vernietigingsoorden, zooals Bergen-Belsen, Auswitz, namen die wereldberucht zijn geworden.
In onze gemeente verbleven ten tijde van het uitbreken van den oorlog 270 Israelieten. Hiervan zijn er 35 ondergedoken, zoodat er in totaal 235 zijn weggevoerd.
Van deze 235 zijn er tot heden 8, zegge en schrijve acht, teruggekeerd; nog geen 4%. Ofschoon van allen het lot nog niet met absolute zekerheid vaststaat, moeten wij toch aannemen, dat zij omgekomen zijn. Hier houdt alle redeneering op, en past slechts een woord: Afschuwelijk.
Intusschen gaat onze deernis uit naar de vele, zeer vele, getroffen Joodsche medeburgers.
Deze dingen moeten voor altijd onmogelijk gemaakt worden.
W.Lelieveld,October 1945
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
WINTERSWIJKSCHE OORLOGSSLACHTOFFERS:
Ingezetenen en oud- ingezetenen.
(Hier zijn niet de geallieerde militairen in opgenomen en plaatsgenoten in overzeesche gebiedsdeelen.)
A. Gesneuvelde soldaten 17
B. Slachtoffers van het vuurwapen (alleen burgers) 41
C. Slachtoffers van het verzet 11
D. Slachtoffers van de slavenarbeid in Duitschland 11
E. Slachtoffers door oorlogsgeweld buiten W’wijk 5
F. Slachtoffers onder de Israelitische medeburgers 227
G.Oorlogsslachtoffers door andere oorzaken 8
TOTAAL 320
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Het Bevrijdingsfeest
Voor een goed overzicht laten wij hier nog volgen een opgave van de
totaal verwoeste perceelen, ingedeeld naar de straten:
| Wooldscheweg 1 | Schuur en Stalling | ||
| Kreilstraat 17-19 | Dubbel woonhuis | ||
| Kreilstraat 21-23 | Dubbel woonhuis | ||
| Kreilstraat 18-20 | Dubbel woonhuis | ||
| Kreilstraat 7 | Woonhuis | ||
| Kreilstraat 5 | Woonhuis | ||
| Inslagstraat 20-22 | Dubbel woonhuis | ||
| Inslagstraat 24 | Woonhuis | ||
| Parallelweg 58-60 | Dubbel woonhuis | ||
| Parallelweg 62 | Woonhuis | ||
| Parallelweg 52 | Woonhuis | ||
| Parallelweg 36-38 | Dubbel woonhuis | ||
| Keizerstraat 2-4 | Dubbel woonhuis | ||
| Misterweg 106 | Woonhuis | ||
| Morgenzonweg 53 | Woonhuis | ||
| Morgenzonweg 132 | Woonhuis | ||
| Morgenzonweg 45-1, 45-2 | Dubbel woonhuis | ||
| Morgenzonweg 106-108 | Dubbel woonhuis | ||
| Morgenzonweg 70 | Woonhuis | ||
| Morgenzonweg 140-142-144 | Woonhuizen | ||
| Morgenzonweg 150 | Woonhuis | ||
| Morgenzonweg 152 | Woonhuis | ||
| Morgenzonweg 128 | Woonhuis | ||
| Kl.Parallelweg 5 | Woonhuis | ||
| Kl.Parallelweg 13-15 | Woonhuizen | ||
| Wooldstraat 53 | Woon-winkelhuis | ||
| Wooldstraat 55-57 | Woon-winkelhuizen | ||
| Wooldstraat 51 | Woon-winkelhuis | ||
| Wooldscheweg 73 | Pension | ||
| Goudvinkenstraat 11-13 | Dubbel woonhuis | ||
| Goudvinkenstraat 15 | Woonhuis | ||
| Tuunterstraat 12 | Woon-winkelhuizen | ||
| Tuunterstraat 13-15 | Dubbel woonhuis | ||
| 3e Gasthuisstraat 19-21 | Dubbel woonhuis | ||
| Leliestraat 13-15 | Dubbel woonhuis | ||
| Leliestraat 11-1 | Woonhuis | ||
| Groenloscheweg 26-28-30 | Woonhuizen | ||
| Groenloscheweg 32 | Woonhuis | ||
| Groenloscheweg 34 | Woonhuis | ||
| Jan Tooropstraat 10 | Woonhuis | ||
| Jan Tooropstraat 13 | Woonhuis | ||
| Jan Tooropstraat 15 | Woonhuis | ||
| Jan Tooropstraat 16 | Woonhuis | ||
| Jan Tooropstraat 18 | Woonhuis | ||
| Schoolstraat 3 | Pakhuis (grond) | ||
| Schoolstraat 3 | Pakhuis | ||
| Dorpbuurt 189 | Woonhuis | ||
(Bron:W.Lelieveld,Oct.1945) Let op:Hij schrijft hier over TOTAAL VERWOESTE PERCELEN.
---------------------------------------------------------------------------------------
AANGERICHTE SCHADE IN WINTERSWIJK:
Totaal vernielde woningen en gebouwen 72
Zwaar beschadigde woningen en gebouwen 130
Licht beschadigde woningen en gebouwen 2349
Aantal M2, vernield glas 24000
Aantal M2 vernielde dakpannen 35000
-----------------------------------------------------------------------------------------------
FIETSEN-VERORDENING
Volgens de officiele opgave van het aantal aangiften van geleverde of gestolen rijwielen, zijn hier plm.1250 stuks verdwenen.
W.Lelieveld schreef in 1945 al: Wanneer komen onze gestolen goederen terug?
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
4 mei 1955:
Prinses Wilhelmina onthult het standbeeld van Tante Riek.
-----------------------------------------------------------
UTRECHTSCH NIEUWSBLAD
WOENSDAG 04 MEI 1955
ERETEKEN VOOR ILLEGALE WERKSTER
Prinses Wilhelmina heeft vanmorgen om elf uur in Winterswijk een standbeeld onthuld, dat de Amsterdamse beeldhouwer G.Bolhuis vervaardigde ter nagedachtenis van mevrouw H.Kuipers-Rietberg, in illegale kringen beter bekend als "Tante Riek uit Winterswijk", die op 27 december ’44 in het concentratiekamp Ravensbruck het leven liet.
Nadat enige zangverenigingen hadden gezongen, sprak Prinses Wilhelmina enkele woorden.
Zij zeide: "Mijnheer de voorzitter, "Waar de Koningin morgen zelf het woord tot ons allen zal richten en waar wij haar bij de herdenking onzer bevrijding zullen beluisteren, wil ik vandaag kort zijn. Zij heeft mij opgedragen haar te vertegenwoordigen bij de onthulling van het standbeeld voor mevr.Kuipers-Rietberg en u allen de verzekering te geven dat zij zich van heler harte aansluit aan de hulde, deze grote figuur uit het verzet gebracht. Thans wil ik voldoen aan uw verzoek dit monument te onthullen."
Daarna onthulde de prinses het monument. Uit naam van koningin Juliana legde zij vervolgens een krans.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
Onthulling verzetsmonument Tante Riek door Prinses Wilhelmina
4 mei 1955
PRINSES WILHELMINA ONTHULDE MONUMENT MEVR.KUIPERS-RIETBERG
Moeder des Vaderlands -Moeder van het verzet
Uit: Nieuwe Winterswijkse Courant 4-5-1955
Uit:Er was zoveel werk nog te doen, Eppo Kuipers
Twee vrouwen: moeder des vaderlands en moeder van het verzet. Er is nooit een innerlijker confrontatie tussen deze beide Vrouwen geweest dan vanmorgen in Winterswijk. De regen, die de gehele morgen uit een grauwe lucht was neergespijpeld, had opgehouden en de zon brak met enkele verwarmende stralen door. Een vogel speelde met de kleine kluitjes aarde aan de voet van het monument van ’Tante Riek’ , het was een duif....................
Een paar seconden geleden had H.K.H.Prinses Wilhelmina het monument, ter herdenking van Mevr.Kuipers-Rietberg onthuld. Daarna trad zij enkele passen achteruit en aanschouwde met opgeheven hoofd het monument. Dit was het moment, waarop velen hun ontroering niet meer meester konden blijven. Het was het moment, waarop men zich niet alleen realiseerde, maar waarop men, meer dan ooit daarvoor, diep doorvoelde, dat er een hechte band is tussen tante Riek, de moeder van het verzet en prinses Wilhelmina, de moeder des Vaderlands, en vanmorgen, - aan de voet van het monument - hebben allen gevoeld, wat wij in de barre oorlog aan deze vrouwen, - en aan zoveel andere vrouwen tevens- hebben te danken.
De moed van "Tante Riek" en van alle vrouwen herdacht en geeerd.
Dat de onthulling van het monument door H.K.H.Prinses Wilhelmina plaats vond, werd door de familie Kuipers, door de leden van het comite monument mevr.Kuipers-Rietberg en door vele anderen zeer op prijs gesteld. Prinses Wilhelmina heeft immers in de jaren 1940-1945 door haar bezielende leiding en haar moedige houding geheel het Nerdelandse volk gedragen. Zij, en tante Riek, zij horen bij elkaar en tot in lengte vandagen zullen zij voor heel het Nederlandse volk en voor de Nederlandse vrouwen in het bijzonder lichtende voorbeelden zijn.
Aankomst.
Om twintig minuten voor elf kwam H.K.H.Prinses Wilhelmina met de Koninklijke trein aan op het station te Winterswijk. Zij werd hier begroet door de Commissaris der Koningin in de porvincie Gelderland, jhr.dr.C.G.C.Quarles van Uffird en de burgemeester van Winterswijk, de heer J.B.Vlam. In het vervolg van H.K.H.bevonden zich: jhr.C.C.de Jonge, kamerheer in buitengewone dienst van H.M.de Koningin, oudburgmeester van Zutohen, mevrouw douairiere H.J.de Savornin Lohman, geb. van Hasselt, dame du palais van H.K.H.Prinses Wilhelmina en mej. J.G.M.M.Geldens, particulier secretaresse van de Prinses.
In auto’s werd vervolgens naar de plaats, waar het monument zou worden onthuld, bij het gemeentehuis, gereden.
Hier had zich inmiddels een groot aantal belangstellenden verzameld. Voor de genodigden waren plaatsen gereserveerd, terwijl voor H.K.H.Prinses Wilhelmina en haar gevolg, alsmede voor de familie Kuipers zich onder een baldakijn speciale plaatsen bevonden.
Om ongeveer half elf, dus een half uur voor de Prinses arriveerde, waren de belangstellenden en genodigden reeds aanwezig bij het te onthullen monument. De tijd van wachten werd door de Winterswijkse muziekverenigingen op sfeervolle wijze gevuld met het spelen van koraalmuziek.
Nadat om enkele minuten voor elf de prinses hier arriveerde, onderhield zij zich eerst enkele ogenblikken met de heer Kuipers. De koningin-moeder was gekleed in een zwarte mantel en droeg een zwarte hoed.
Toespraak van de heer Verwers.
De heer J.R.Verwers, voorzitter van het comite Monument Mevrouw Kuipers-Rietberg, sprak hierna o.m. het volgende:
Het is mij een grote eer namens het comite Monument Mevrouw Kuipers-Rietberg in de eerste plaats welkom te heten de vertegenwoordigster van H.M.Koningin Juliana. Dat zij aldus blijk van haar grote belangstelling geeft, stemt ons tot grote vreugde en des te groter is deze blijdschap toen zij aan haar Koninklijke Moeder Prinses Wilhelmina der Nederlanden verzocht hier ter plaatse haar te vertegenwoordigen. Hiervoor zijn wij zeer,zeer erkentelijk.
Koninklijke Hoogheid, thans zij het mij vergund U te begroeten en hartelijk te danken voor uw bereidwilligheid om heden het monument te willen onthullen.
Dit monument is gewijd aan de nagedachtenis van Mevrouw Kuipers-Rietberg, maar niet alleen aan haar maar in haar tevens aan alle Nederlandse vrouwen die van het verzet deel uit maakten. Velen harer hebben, evenals tante Riek, daar bij het hoogste offer gebracht dat een mens brengen kan, nl. het leven.
Wij menen uit de vertegenwoordiging van H.M. de Koningin en Uw aanwezigheid de gevolgtrekking te mogen maken dat ons initiatief ook bij U instemming heeft gevonden maar voornamelijk beschouwen wij het als een blijk van waardering voor het werk van mevrouw Kuipers-Rietberg en het werk der Nederlands Verzetsvrouw en een erkenning van de belangrijkheid van het werk der Nederlandse Verzetsvrouw.
Koninklijke Hoogheid, mag ik tevens deze gelegenheid aangrijpen U van deze plaats hartelijk dank te zeggen voor de grote steun, die U, niet alleen aan de Verzetslieden maar ook aan alle goedwillende Nederlanders, verleend hebt in de jaren 1940-1945. Door uw toespraken voor radio Oranje gaf U ons nieuwe moed om verder te gaan, riep u de geest van verzet in ons wakker of versterkte deze.
De Moeder des Vaderlands werd voor ons in die jaren de Moeder van het Verzet.
En ik weet te spreken namens duizenden in ons dorp en de omstreken als ik hiervoor mijn grote dank betuig.
Dat de familie Kuipers hier volledig aanwezig is stemt ons tot grote vreugde en al zal deze dag voor hen wellicht weer zeer droeve herinneringen oproepen, ik hoop van harte dat zij later toch met grote dankbaarheid op deze dag mogen terugzien. Na lange tijd van voorbereiding is aanstonds het ogenblik aangebroken waarop het monument onthuld zal worden. Het is steeds de bedoeling van het comite geweest dat dit niet alleen zou zijn een monument gewijd aan de nagedachtenis van Mevrouw Kuipers-Rietberg maar dat het ook het verzet der Nederlandse vrouw zou eren. Want wij hadden de overtuiging dat door de massa aan het verzetswerk van de Nederlandse vrouw te weinig aandacht is besteed en dat het niet de waardering genoten heeft waarop het recht. heeft.
Natuurlijk, in de oorlogsjaren was het verzetswerk der vrouw niet zo spectaculair als dat der mannen ofschoon daarop zeker veel uitzonderingen zijn. Maar zeker was het even belangrijk, al lag het in een ander vlak. Wie zich over dit vrouwenverzet wil laten voorlichten, die leze het bekende gedenkboek van "het verzet in de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers en Landelijke Knokploegen’ kortweg de L.O. en L.K.P.
Dit boek is verschenen onder de veelzeggende titel ’Het Grote Gebod"en als men het openslaat vindt men daarin als titelplaat het portret van ’Tante Riek’. Men leze dan o.m. eens het hoofdstuk ’de Vrouw in de Illegaliteit’.
Dat vrouwenverzet heeft ons in Winterswijk juist bijzonder sterk aangesproken omdat in deze gemeente geboren werd, leefde en werkte de vrouw die als Moeder der landelijke Organisatie beschouwd wordt; Mevrouw Helena Theodora Kuipers-Rietberg. Deze zeer uitgebreide illegale organisatie heeft onnoemelijk veel voor onze bevrijding gedaan, heeft veel leed kunnen verzachten maar er is in haar rijen ook zeer veel leed geleden.
De als het wild opgejaagde arbeiders, krijgsgevangenen, joden, verzetsmensen vonden bij haar bescherming, vonden bij haar hun toevlucht.
De L.O. zorgde voor onderduikadressen, kleding, bonnen voor voeding, daarbij geholpen door de later onstane landelijke Knokploegen. De L.O. was een der grootste organisaties, die de vijand weerstaan heeft en de leden ervan deden dit met de inzet van hun leven. Door haar werk is de nederlaag van de vijand verhaast en bevorderd.
En op grond hiervan mag gezegd worden dat tante Riek is geworden een nationale figuur omdat zij de oprichtster was van die Organisatie al mag in dit verband de naam van ds.Slomp niet ontbreken. Zij was het voorbeeld voor alle Nederlandse vrouwen die met haar aan het verzetswerk deelnamen. En als dit werk van zo buitengewoon belang voor de nationale zaak is geweest dan mag men gerust zeggen dat dit monument een nationaal karakter heeft.
Het is tot stand gekomen door medewerking van personen uit alle delen van het land. De brieven, die ons comite ontving getuigden zeer dikwijls van de grote dankbaarheid die men had voor het werk van de L.O. en haar stichtster.
Nadat de zangkoren Winterswijk’s Mannenkoor, Arbeiders zangvereniging ’Herleving’, zangvereniging ’Juliana’Miste, kerkelijk zangkoor ’Maarten Luther’, Chr.Gem.Zangvereniging ’Hosanna’, Chr.Gem.Zangvereniging ’De Lofstem’, onder algehele leiding van de heer Kroon enkele coupletten uit Valerius Gedenkboek hadden gezongen hield prinses Wilhelmina een korte toespraak.
Prinses Wilhelmina spreekt.
Met heldere stem sprak prinses Wilhelmina:
Mijnheer de Voozitter,
Waar de Koningin morgen zelf het woord tot ons allen zal richten en waar wij Haar stem bij de Herdenking Bevrijding zullen beluisteren, wil ik vandaag kort zijn.
Zij heeft mij opgedragen Haar te vertegenwoordigen bij de onthulling van ’t standbeeld van Mevrouw Kuipers-Rietberg en U allen de verzekering te geven, dat Zij zich van heler harte aansluit aan de hulde deze grote figuur uit het verzet gebracht.
Het geloof, de geestkracht, de taaie volharding en het beleid van ’Tante Riek’, met zoveel verbeeldingskracht gevoerd, zullen in onvergetelijke herinnering bij ons blijven voortleven.
Als vanzelf gaan onze gedachten en dank daarbij over op alle moeders en vrouwen die zich met hun gezin hebben vereenzelvigd met het geboden verzet, dat op zo verschillende wijzen en op zo verschillend gebied werd gepleegd.
Thans wil ik voldoen aan Uw verzoek dit monument te onthullen.
Hierna ging prinses Wilhelmina over tot de onthulling van het monument, dat met een plastic laken was omhangen. Nadat dit door middel van ’n koord was verwijderd, tekende zich scherp het monument af tegen de achtergrond van witte wolken.
Het bronzen monument is vervaardigd door de Amsterdamse beelhouwer G. Bolhuis en stelt een vrouw voor die haar hand laat rusten op en ree.
De vrouw symboliseert de Landelijke Organisatie van Hulp aan Onderduikers waarvan ’Tante Riek"de initiatiefneemster was, terwijl de ree de onderduikers uitbeeldt.
Na de onthulling legde prinses Wilhelmina namens H.M.Koningin Juliana een krans aan de voet van het monument. De krans werd aangereikt, evenals trouwens ook de andere kransen, die hedenmorgen werden gelegd, door een groep Winterswijkse padvinders en padvindsters. Het viel ons op, met welk een pieteitsvolle nauwgezetheid H.K.H. de krans legde aan de voet van het monument. Nadat de krans was gelegd, schikte zij de linten en bleeg enige ogenblikken in gedachten voor het monument staan.
Mevr. An Verwers-Beerens droeg daarna op indrukweekende wijze enekel gedichten voor.
Vervolgens sprak Dr.F.Slomp (Frits de Zwerver)
Ds.F.Slomp.
Ik sta hier, aldus Ds.Slomp, en in mij is grote vreugde, maar ook diepe weemoed.