16 Februari 1945:
’s Middags ongeveer kwart voor een, werden door twee Amerikaansche bommenwerpers een 30-tal brisantbommen boven onze gemeente afgeworpen. 14 splinterbommen van zwaar kaliber (80lb.) kwamen in de omgeving van het perceel Oostervoort 48 terecht. Dit had tot noodlottig gevolg, dat twee personen, diec zich voor genoemd perceel bevonden, door scherven doodelijk werden getroffen, t.w.:
G.E.Lammers, wonende Iepenstraat 20 en
J.F.v.d.Ende, wonende te Gouda en alhier geevacueerd in de Berkenstraat 32
Enkele andere menschen werden gewond.
21 Februari 1945:
In den avond van den 21sten Februari 1945, te plm.10 uur, werd er geweldig druk gevlogen. De vliegtuigen bevonden zich op zeer geringe hoogte en waren in het nu en dan doorbrekende maanlicht zelfs te zien. Plotseling gierde een Duitsche nachtjager door de lucht en klonk het geratel van een machinegeweer. Een Engelsche bommenwerper werd getroffen, vloog in brand en sloeg neer in de omgeving van de voormalige fabriek van de fa.Zwanenberg, bij de boerderij van J.H.Damkot, K 21.Een der inzittenden bleek, wonder boven wonder, nog in leven, ofschoon aan het been gewond. Hij werd door de Duitschers als krijgsgevangene medegenomen. Van de andere leden van de bemanning vond men niet veel meer dan enkele kleedingstukken, waaraan nog twee als vliegers geidentificeerd konden worden, t.w.
H.P.Riper en
P.I.Green
24 Februari 1945:
’s Avonds kwart voor tien werden boven het dorp 8 brisantbommen afgeworpen, waarschijnlijk bedoeld voor het stationsemplacement. Twee kwamen er terecht op en voor het pand van den heer Timmer, bakkerij, Wooldstraat 55. De verwoesting ws verschrikkelijk en ook de belendende panden werden practisch totaal vernield. Hierbij kwam de jongeman Jan Timmer om het leven.
3 bommen kwamen terecht op Keizerstraat 2 en 4, welke geheel werden vernield. De bewoners bevonden zich in de kelder en werden geisoleerd door het vallend gesteente.
’s Nachts om 1 uur, gelukte het de opruimings-en herstellingsdienst de kelder vrij te maken.
Twee kinderen werden levensloos aangetroffen t.w.:
Grada Schigt, oud 2 jaar, wonende Keizerstraat 2 en
Hendrik Oortgiesen, oud 8 jar, wonende Keizerstraat 4
Vijf bewoners waren zwaar gewond.
------------------------------------------------
EEN BIJZONDERE DAG
DINSDAG 27 MAART
Dinsdag 27 Maart was wel een eigenaardige dag. (Later meer)
------------------------------------------------------------------------------------------------
In den nacht van Donderdag op Goeden Vrijdag naderden de Britsche pantsercolonnes vanuit de richting Bocholt snel de Nederlandsche grens, en even later waren zij reeds aan den rand van de gemeente Winterswijk gesignaleerd.
Vrijdagmorgen drongen de pantsers op verschillende punten het Woold binnen, op weg naar het dorp.
Hier ontbrandde echter een korten maar hevigen strijd tussen de zich nog steeds verdedigende Duitsche legerresten en de naderende Britsche tanks. Een 9-tal pantserwagens werd door "pantservuisten" getroffen en uiteen gereten of in brand gezet. Op een andere plaats werden 6 Engelsche gevechtswagens stuk geschoten. De Tommies vuurden als razenden en braken spoedig den tegenstand. Aan weerszijden sneuvelden verscheidene soldaten. Nog zijn de stille getuigen van dit oorlogstoneel aanwezig, in den vorm van de geraamten van een aantal tanks, die in het Woold nog te zien zijn.
Intusschen werd het Vrijdagavond en wachtte men in Winterswijk met spanning de komst van de Tommies af. Op den Misterweg, ter hoogte van de houthandel Meerdink, stonden echter nog steeds Duitsche kanonnen opgesteld.
Zou het nu toch nog tot een strijd komen in de kom van het dorp? Dan was de ellende niet te overzien. Het was een heele opluchting toen de Duitschers ook op dit punt den aftocht bliezen, nadat zij, wegens gebrek aan tijd om ze te vervoeren, deze kanonnen in vlam hadden gezet.
In den nacht van Vrijdag op Zaterdag hadden de Moffen definitief Winterswijk verlaten,
’s Nachts en ’s morgens in de vroegte waagden verschillende inwoners zich eens buiten, aanvankelijk schuchter, later wat vrijmoediger, zelfs zoo vrijmoedig, dat velen een bezoek brachten aan de plaatsen, waar de Moffen hun inderhaast achter gelaten levensmiddelen- en andere voorraden hadden opgeslagen. Deze bezoeken waren nog wel loonend, en het duurde niet lang of men zag heele groepen menschen sjouwen en grijpen naar alles wat van hun gading was van de Duitsche (lees:"onze eigen") voorraden, en wat men veelal zoo lang had moeten ontbeeren. Misschien niet geheel juist, maar volkomen verklaarbaar!
Dat het maar weinig heeft gescheeld, of Winterswijk was inderdaad oorlogstoneel geworden, bleek uit de latere berichten. De Tommies haddn in het Woold alles al in gereedheid gebracht voor een zware artillerie-beschieting van ons dorp, als de Moffen zich hier hadden genesteld.
Zaterdagmorgen vroeg, 31 Maart 1945 was Winterswijk bevrijd. Een paar overgebleven kleine kerkklokken lieten al vroeg hun geluid hooren, maar nog nooit is klokgelui voor de inwoners van Winterswijk met zulk een jubelend gevoel gepaard gegaan, dan op dezen onvergetelijken morgen.
Iedereen begaf zich op straat, men hing de vlaggen uit, er werd druk gepraat en hadden geschud, velen ondergingen een sterke emotie, en menig traantje is dien morgen gevallen. Onderduikers kwamen plotseling weer boven water, en toen de eerste Britten het dorp binnenkwamen bereikte het gejubel zijn hoogtepunt. Jonge,jonge, wat hadden de Tommies het goed! En wij ook! Menigeen had al gauw een echte Engelsche sigaret tusschen de lippen, en in menig gezin werd dien dag een ECHT kopje koffie gezet. De vreugde kende geen grenzen meer. Vijf jaren van opgekropte spanning en woede en wat nog al meer ingehouden gevoelens, braken op een moment los. Dat het nog niet heelemaal pluis was, bleek wel uit een gebeurtenis, die nog op de Vredenscheweg plaats vond. Twee Duitsche officieren passeerden hier in razende vaart op een motor, terwijl een van hen een revolver in de hand had. Een paar goedgerichte mitrailleur-salvo’s van de hier verdekt opegstelde Tommies volgeden, en met een hevigen slag vloog de motor tegen den grond........ Het waren de laatste gesneuvelden in onze plaats.............
Kort na deze gebeurtenis moesten de reeds enkele jaren tevoren ondergronds gevormde O.D.-en Verzetsgroepen toonen wat ze waard waren. Op het kritieke oogenblik hebben de verzetsgroepen niets uit kunnen richten, omdat de wapens ontbraken. De. O.D., later veranderd in de N.B.S.,begon o.a. onmiddelijk met het arresteeren van de onbetrouwbare elementen, en arrestant na arrestant werd binnengebracht en veilig opgeborgen.
Bij de bevrijding van Winterswijk, zijn onder de burgers gelukkig geen slachtoffers gevallen ,maar wij zouden schromelijk in onze taak tekort schieten, wanneer wij niet een oogenblik eerbiedig stil bleven staan bij de nagedachtenis van onze gesneuvelde bevrijders.
Tijdens de gevechten in het Woold en ook nog daarna, vielen aan Engelsche zijde 9 en aan Duitsche zijde 33 dooden. Zij werden op het afzonderlijk soldaten-kerkhof op de Alg.Begraafplaats ter aarde besteld. Onze bevrijdingshelden vonden een laatste rustplaats bij hun reeds eerder gevallen kameraden van het luchtwapen.
De namen van de bij de gevechten om onze plaats gesneuvelde bevrijders laten wij hier, voor zoover te identificeeren, volgen:
Cpl.G.Beecroft No.14620251 1e Oxford & Bucks LI.
Pte. G.Lobley, No.14620328, 1e Oxford & Bucks LI.
Pte.W.Clark, No.4278024, 1e Oxford & Bucks, LI.
Onbekend soldaat, ingedeeld bij de Boh.Crigre Bucks.
Onbekend officier, ingedeeld bij de Bat.Oxford Bucks
Sgt.K.Weber, No.4626288, 49 Tm.Am.Personnel-Carrier
Onbekend soldaat, ingedeeld bij de 1e Boh.Cridge Bucks
Pte.D.Parkman, No 14805612, 1e Oxf.&Bucks, LI.
L/C Pl.J.Bateman, No. 3326248
Het aantal in onze gemeente begraven geallieerde militairen bedraagt 49, dat van Duitsche soldaten 33.
Bij deze 49 geall.militairen zijn 40 vliegeniers en 9 man van de Pantsertroepen.
Met groote dankbaarheid zullen wij hen steeds als de bevrijders van Winterswijk blijven gedenken, en den 31en Maart van elk jaar moet een traditioneele herdenkingsplechtigheid worden ter eere van hun nagedachtenis en heldenmoed.
W.Lelieveld, Oct.1945
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
(Uit:Winterswijk in de Tweede Wereldoorlog:H.Krosenbrink,W.Scholtz, E.verheij,W.Wilterdink)
Dokter Bijlsma vertelde:
(Zijn woonhuis was waar nu de HEMA staat.)
"Het hele dorp leek uitgestorven. vrijwel iedereen had z’n huis verlaten en had bij familie of vrienden in de buurtschappen onderdak gezocht. Als arts kon je moeilijk je huis verlaten; de patienten moesten je toch kunnen vinden? We hadden dan ook een baby van enkele weken en.....een goeie kelder. Daarom waren we maar thuis gebleven. In de voornacht van 30 op 31 maart ’45 waren er nogale granaten overgekomen, maar later in de nacht waren we toch in slaap gevallen. Tegen 6 uur ’s morgens werden we wakker. M’n vrouw vroeg: ’Ga eens even kijken of bakker Paalman nog een brood voor ons heeft’. Ik ging de kelder uit en wandelde door de Misterstraat naar bakker Paalman, die woonde waar nu het babyhuis is. het was onwezelijk stil in het dorp. Even later werd echter de stilte verscheurd door twee Duitse soldaten, die met een motorfiets door de Misterstraat knalden. Bakker Paalman zat ook in de kelder, maar hij had nog wel een brood voor ons. Matuu:rlijk bepraatten we nog even met elkaar hoe het nou zou staan met de oorlog. Daarna wandelde ik weer naar huis. Dicht bij huis gekomen kwam er weer een motorfiets door de straat, maar nu waren het Engelsche soldaten. "Do you speak Englisch", vroegen ze. Dat deed ik. Toen zag ik ook dat ze een Duitse motorfiets hadden. ’t Leek wel dezelfde als waarop me straks die Duitsers waren gepasseerd. Óh, we just shot two Germans’, zeiden ze toen ik vroeg hoe ze aan die motorfiets kwamen..... Ze hadden de Duitsers neergeschoten. Later in de ochtend kwamen ze nog eens weer door de straat en toen heb ik weer met hun gesproken. Toen kwamen er van alle kanten mensen toelopen en zijn ook deze foto’s gemaakt’
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
UIT:HERINNERINGEN AAN DE BEVRIJDING VAN WINTERSWIJK
H.B.Aalders en R.G.Ruwhof.
"Ondanks de weinige slaap, die de Winterswijkers ’s nachts genoten hadden, waren velen al weer vroeg buiten om eens poolshoogte te nemen. Er werd verteld, dat de Tommies al in het dorp waren, doch niemand had ze persoonlijk gezien en dus was het maar weer afwachten of zij er inderdaad al waren. Wij zouden echter spoedig uit de droom geholpen worden, toen tegen zeven uur de kerkklokken, voor zo ver deze nog aanwezig waren, weergalmden en het gelui geruime tijd aanhield, terwijl van verschillende woningen woningen onze fiere nationale driekleur uitgehangen werd. Het enthousiasme kende geen grenzen meer! Iedereen liet zijn woning in de steek en begaf zich naar het centrum van het dorp om daar meer uitgebreid nieuws te horen. Overal werd gezongen en gesprongen, drukten velen elkaar veelbetekende de hand, kortom het was feest. De oranjevlaggetjes werden te voorschijn gehaald, knoopsgatinsignes werden opgedaan; het hele dorp was in feestkledij en baadde in een zee van Oranje en Rood-Wit-Blauw. Winterswijk was met een slag van een stil dorp tot een feestvierende stad omgetoverd. De straten waren gevuld met een jubelende menigte, waaruit geregeld hoera’s opklonken, wanneer er een of andere plaatsgenoot, die sedert geruime tijd van het toneel verdwenen was, weer te voorschijn kwam. Alom klonk het:"Zeg, heb je die ook al gezien, hij is ook weer in het dorp." Zo verscheen tegen acht uur Dokter Jagerink, die sedert Herfst 1944 moest onderduiken. Toen hij met zijn fiets zijn woning genaderd was, moest hij afstappen, daar hij door een uitbundige mensenmassa omringd werd en zo vele felicitaties in ontvangst had te nemen, dat hij handen te kort kwam. Even daarna stroomde een grote menigte naar het Gemeentehuis, waar onze geziene Secretaris, de heer Zwagerman, per rijtuig werd binnengebracht en met een gejuich, dat de vormen van een ovatie aannam, begroet werd, nadat er enkele dagen geleden verteld was, dat hij overleden zou zijn. Toen hij even daarna op het bordes verscheen, werd hij nogmaals door de geestdriftige bevolking toegejuicht. Het was nu langzamerhand in het dorp een deinende massa geworden en iedereen scheen het leed en de doorgestane angsten van de voorafgaande maanden vergeten te zijn. Toen wij ons even later naar de Markt begaven, kwamen daar juist twee Tommies op een motor aan. Het waren voor vele Winterswijkers de eerste bevrijders, die ze na vijf jaren van onderdrukking en knechting te zien krgen. Zij stopten eventjes en werden bijna uit elkaar gerukt door de enthousiaste Winterswijkse bevolking, waarbij vooral de jeugd zich liet gelden. Natuurlijk kregen zij bloemen en werden daarna met een driewerf hoera hoog gehouden. Op onze vraag waar zij vandaan gekomen waren, verklaarden zij, dat zij regelrecht uit Bocholt kwamen. Zij hadden echter niet veel tijd, daar zij zich naar hun hoofdkwartier, dat in School O gevestigd was, begeven moesten en zo konden wij niet beter doen dan ons direct hier heen te begeven om nog iets meer te weten te kunnen komen. Ook bij School O waren onze bevrijders door de enthousiaste bevolking omringd en smaakten enkele mannelijke ingezetenen het genoegen weer eens een Engelse sigaret tussen de lippen te hebben. Zo goed en zo kwaad als dat ging werden er velerlei vragen aan onze bevrijders gesteld, hoewel de gesprekken niet altijd even goed wilden vlotten, daar slechts een gering aantal personen de Engelse taal voldoende machtig was, terwijl de Engelsen nagenoeg geen woord Hollands verstonden. Op onze vraag, tot welk legeronderdeel onze bevrijders behoorden, kregen wij ten antwoord, dat zij deel uitmaakten van de "Royal Welsch Fuseliers" van het tweede Britse leger. Vanzelfsprekend moesten we ook alles weten van hun sportieve khaki-uniform, die direct een ieders sympathie had gwonnen, behalve dan natuurlijk van de N.S.B.-ers. Hierna waren de Tommies ook zeer benieuwd, want na hun eerste vraaag "Where are the Germans?" (Waar zijn de Duitsers?), moesten zij ook weten, waar de Hollandse Nazi’s waren, waarop zij direct uitleg kregen van de omstanders. Zo kon het gebeuren, dat even hierna verschillende Winterswijkers, geassisteerd door onze gewapende bevrijders, in de buurt op pad gingen om deze gevangen te nemen, tot grote hilariteit van de bevolking. Spoedig daarna werden reeds enige van deze gezien (?) plaatsgenoten met opgeheven handen binnengebracht. Ook in andere delen van het dorp werd een begin gemaakt met het ophalen van alle verdachte personen, waarvan wij nog al goed voorzien waren.
Winterswijk is toch niet geheel zonder slag of stoot in geallieerde handen gevallen, want ’s morgens werden nog twee Duitse offcieren, die op hun motor trachtten te ontkomen met enkele welgerichte schoten neergelegd. Gelukkig is hierna geen schot meer gevallen.
Dat het gevaarlijk was om direct bij de aankomst van de eerste geallieerde troepen te gaan vlaggen, bleek wel, toen tegen kwart over tien nog een Duitse motor met onze nationale driekleur voorop, door het dorp raasde, waarvan de berijders, blijkbaar geergerd door de reeds op vele plaatsen uitgehangen vlaggen, op de Groenloseweg eenige handgranaten smeten, waarbij zich gelukkig geen persoonlijke ongelukken voordeden. Het tijdelijk hoofdkwartier van de Tommies werd spoedig opgebroken, want de achtervolging op de vluchtende Duitsers moest natuurlijk voortgezet worden. Naar diverse richtingen rukten zij op. Het meest in de richting van Vreden. Verder werd de omgeving van het dorp afgezocht naar eventueel nog verborgen Duitsers, echter zonder resultaat.
De gehele dag konden wij een lange stoet van allerlei moderne voertuigen gadeslaan, waarbij velen zich afvroegen, hoe de Duitse legers zich nog zo lang hadden staande kunnen houden tegen een dergelijke, tot in de perfectie uitgeruste strijdmacht.
Winterswijk bleef die dag en ook de daaropvolgende dagen geheel in het teken van de bevrijding, waarnaar wij zo lang gehunkerd hadden en die wij nu nog voor de Paasdagen hebben mogen beleven. Dit is mogelijk geworden door de prachtige resultaten van de geallieerde legers, waarvoor echter vele jonge mannen het hoogste offer, hun leven, hebben gegeven. Een eresaluut aan al onze bevrijders is dan ook zeer zeker op zijn plaats.
LANG LEVE ONS VADERLAND
LANG LEVE ONS VORSTENHUIS
LANG LEVE DE BEVRIJDERS
EINDE
Winterswijk, 1 Juni 1945, H.D.Aalders en J.G.Ruwhof
-------------------------------------------------------------------------------
Bos wordt op 18 April 1945 gearresteerd te Ruinen (Drenthe).
20 April wordt hij naar kamp Vosseveld te Winterswijk gebracht.
Op 16 Juni 1948: Bijzonder Gerechtshof te Arnhem.
Veroordeeld tot 4,5 internering.
Eind 1948 kwam hij vrij.
Reeser wordt op 20 April 1945 gearresteerd te Eppenhuizen (Groningen)
20 Juni wordt hij naar kamp Vosseveld te Winterswijk gebracht.
Op 17 September 1947: Tribunaal Groenlo
Veroordeeld tot 4 jaar internering, verliest kiesrecht, inleveren radio en 2000 gulden verbeurd verklaard.
------------------------------------------------------------------------------
WINTERSWIJKERS LUISTEREN OP 5 MEI 1945
OP DE MARKT NAAR RADIO ORANJE
VOOR KONINGIN EN VADERLAND.VOOR VRIJHEID,WAARHEID EN RECHT.
Uitzending 3 April 1945, 1 uur n.m.
Hier Radio Oranje. De stem van strijdend Nederland.
Goeden middag luisteraars in Nerdeland, in Oost en West, op zee, of waar ook ter wereld.
Het 1ste Canadeesche leger heeft gisteren een nieuw offensief geopend in de richting Arnhem.
Ze zijn in 24 uur 25 km gevorderd en hebben in de Betuwe het gebied van Bemmel en Angeren bereikt.
Het Britsche leger bereikte het kanaal Almelo-Nordhorn en de spoorlijn naar Oldenzaal is nu geheel afgesneden. De Duitschers hebben de bruggen over het Twente-Rijn-kanaal tot Zutfen opgeblazen. Het grootste gedeelte van de Geldersche Acherhoek en de Liemers is nu van vijanden gezuiverd. De geallieerden zijn ’s-Heerenberg binnengetrokken. Zaterdagmorgen in de vroegte werd Winterswijk bevrijd. De plaats is niet beschadigd.Ook vielen er geen slachtoffers onder de burgerbevolking. Terstond na de bevrijding werd de politie gezuiverd en een begin gemaakt met het arresteeren van N.S.B.-ers. Meer dan 100 N.S.B-ers die zich de laatste maanden schandelijk hadden gedragen, werden terstond in verzekerde bewaring gesteld. Op het oogenblik, dat onze verslaggever in Winterswijk was, was men op zoek naar den N.S.B.-burgemeester. In het Woold is kort, maar hevig gevochten.
Vrijdag zijn Britsche troepen Aalten binnengetrokken. Deze plaats ligt 12 km.van Winterswijk. De Duitschers hebben daar alle bruggen, tot op een na, vernield. In Terborg werd Zondag hevig gevochten. Deze plats is nu veroverd en zijn de Britsche troepen reeds verder de Achterhoek ingetrokken. Enschede is in geallieerde handen. Deze plaats is een belangrijk industriecentrum.
Nu iets van de andere fronten. -De geallieerden staan op niet minder dan 10 km. van Osnabruck. Verder staan zij niet ver van Eisenach. Deze plaats ligt aan den grooten autoweg naar Leizig. Recklinghausen werd veroverd. Het Ruhrgebied werd omsingeld en er zijn hier nu meer dan 100.000 Duitschers ingesloten. Er zijn in de afgeloopen maand Maart 310.000 Duitsche krijgsgevangenen gemaakt. Het 3de Amerikaansche leger is Gassel binnengedrongen. Ook wordt er gevochten in de straten van Fulda. Een Amerikaansche leger is voorbij Paderborn. Dit leger staat 300 km. over de Rijn. De Oostenrijksche hoofdstad Weenen wordt van 3 kanten bedreigd. Vannacht is Berlijn voor de 37ste keer gebombardeerd.
Mevrouw Churchill is in Moskou aangekomen. Zij zal een bezoek brengen aan het Roode Kruis in Leningrad. En dit is het einde van deze uitzending van Radio Oranje, de stem van strijdend Nederland!
Voor allen in het Koninkrijk en Vaderland, goeden moed. En voor allen op zee in het bijzonder, behouden vaart en goeden wacht.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
29 Juli 1945: Het monument voor de gevallenen wordt onthuld:
Monument voor de gevallenen
(Mevrouw Kuipers-Rietbergplein)
Tegenover het gemeentehuis staat een monument ter nagedachtenis aan de Winterswijkers die in de oorlogsdagen 10 tot 14 mei 1940 zijn gesneuveld. Het monument werd op 29 juni 1945 door mevrouw Kneppelhout, echtgenote van de toenmalige burgemeester, onthuld. Bij de onthulling werd een toespraak gehouden door de heer J. R. Verwers, voorzitter van het werkcomit� dat de totstandkoming van het monument, in samenwerking met de burgerij, mogelijk heeft gemaakt. In het voetstuk staan de namen gebeiteld van de zestien Winterswijkers die in 1940 voor hun land zijn gevallen. Het beeld is ontworpen en vervaardigd door Gerrit Bolhuis. Het wordt wel beschouwd als het algemeen monument voor alle Winterswijkse oorlogsslachtoffers.